Kaliska — dawny kościół ewangelicki (Dreidorf), obecnie kościół Matki Bożej Nieustającej Pomocy

Kaliska, po niemiecku Dreidorf, a wcześniej Frankenfelde, to dawna gmina wiejska utworzona w 1877 roku z połączenia trzech osad: Dombrowo, Strich i Königlich Kaliska. Według Heinricha Schucha u schyłku panowania polskiego, w 1772 roku, Kaliska należały do starostwa kiszewskiego. Mühlradt podaje, że wieś przemianowano, by odróżnić ją od majątku Frankenfelde. Zawdzięczała rozwój stacji Kolei Wschodniej i zakładom przemysłowym Elstorpffów. Tutejsi ewangelicy — w większości urzędnicy pocztowi, kolejowi i fabryczni — należeli do parafii Grünthal w Płocicznie i modlili się w domach prywatnych oraz w szkole we Frankenfelde. Pastor Johannes Mühlradt założył tu stowarzyszenie budowy kościoła, które w 1908 roku miało zebrane około 14 000 marek; przewodniczył mu fabrykant Elstorpff, który podarował też plac tuż przy torach.

Kamień węgielny położono 24 czerwca 1910 roku o trzeciej po południu, kilka godzin po uroczystości w Płocicznie. Budował Paul Rohnke ze Starogardu. Według sprawozdania z uroczystości kościół, długi na 18 i szeroki na 9 metrów, miał mieć 200 miejsc i wieżę wysoką na 22 metry, a obraz do ołtarza — „Chrystus w Ogrójcu”, nagrodzony złotym medalem na wystawie światowej w Melbourne — podarowała berlińska malarka Block-Niendorf; jego powiększona kopia trafiła do kościoła w Płocicznie. Wiechę zawieszono 15 października 1910 roku, tego samego dnia co w Płocicznie. Broszura Mühlradta podaje w przypisie, że poświęcenie obu kościołów wyznaczono na 18 czerwca (s. 48); przedmowę do niej autor datował na Święto Reformacji 1910 roku (s. 4).

Mühlradt odnotował, że obok kościoła miała stanąć szkoła ewangelicka, a na placu kościelnym zamierzano założyć cmentarz, bo dotychczasowy cmentarz ewangelików we Frankenfelde był przepełniony, a mniej więcej dwa lata wcześniej nieznani sprawcy zniszczyli na nim dwa nagrobki.

Piotr Birecki zalicza świątynię do neobarokowych kościołów z wieżą wtopioną w korpus, zbudowanych według tych samych planów co kościół w Płocicznie, z tą różnicą, że tutaj pozostawiono surową cegłę. Przed kościołem stanął, jak pisze, pomnik Bismarcka.

Według parafii prace trwały do listopada 1911 roku. Uroczystości poświęcenia obu nowych kościołów, w Płocicznie i w Kaliskach, pastor Mühlradt opisał w osobnej broszurze z serii „Die Tuchler Heide in Wort und Bild”, wydanej nakładem własnym; zapowiedział ją w kwietniu 1913 roku berliński „Reichsbote”. Artykuł o ubytku ewangelików w okręgu kościelnym Kościerzyny, ogłoszony w październiku 1934 roku w „Aufwärts”, podawał, że parafia w Płocicznie, licząca 700 dusz, zbudowała w 1910 roku z pomocą Towarzystwa Gustawa Adolfa po kościele dla siebie i dla filii w Kaliskach, a w 1934 roku liczyła już tylko 135 dusz. Wojewódzka ewidencja zabytków datuje kościół na 1912 rok.

Kościół stał się katolicki 9 lipca 1948 roku; przejęła go parafia w Piecach, a pierwszego poświęcenia dokonał 15 maja 1949 roku dziekan czerski ks. Franciszek Drost. W 1962 roku powstał tu samodzielny ośrodek duszpasterski, a 10 lutego 1975 roku parafia Matki Bożej Nieustającej Pomocy. W latach 1991–1993 kościół rozbudowano: 25 marca 1993 roku rozebrano ścianę frontową starej świątyni i połączono ją z nową, a 28 czerwca 1993 roku całość poświęcił biskup Jan Szlaga.

Kościół stoi przy ulicy Długiej 21; ma ośmioboczną wieżę z hełmem.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Koszt budowy broszura Mühlradta podaje dwojako: sprawozdanie z uroczystości mówi o 38 000 marek, akt erekcyjny — o około 33 000 marek.

Źródła: J. Mühlradt, „Die Grundsteinlegungsfeierlichkeiten und das Richtfest für die beiden evangelischen Kirchen in Grünthal, Kr. Berent und in Dreidorf, Kr. Pr. Stargard”, Gdańsk 1910, s. 4, 7–24, 48; J. Mühlradt, „Die Tuchler Heide in Wort und Bild”, t. 1: „Ein Besuch in Grüntal in der Tuchler Heide, Kr. Berent”, Danzig 1908, s. 17, 20, 27–29, 173; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 155, 303; strona parafii rzymskokatolickiej Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Kaliskach (parafiakaliska.pl), dostęp 5 października 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków — karta gminy Kaliska, poz. 26; westpreussen.de, Westpreußisches Ortsverzeichnis, hasło Dombrowo (dostęp 5 października 2026 roku); H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 15 (1886), s. 57, 140; „Der Reichsbote” (Berlin), 13 kwietnia 1913 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Aufwärts”, 5 października 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Münster, Deutsches Zeitungsportal).