Kamela — cmentarz ewangelicki

Kamela, po niemiecku Kamehlen, to wieś na Kaszubach w dawnym powiecie kartuskim. Około 1600 roku założono ją jako osadę karczunkową w starostwie skarszewskim. Według Hugona Schucha nazwa Kamehlen należy do nielicznych starych nazw słowiańskich w okolicy.

W 1772 roku, tak jak w Egiertowie, wygasła tu dzierżawa wieczysta Lewińskich i wieś wcielono do starostwa. Do Stolzenbergu dostarczano wtedy torf, a wieś miała 4 włóki roli i 6 włók zarośli.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 56 mieszkańców: 45 luteranów i 11 katolików. Ewangelicy należeli wtedy do parafii w Szymbarku (Schönberg). Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku królewska wieś chłopska Kamehlen liczyła 173 mieszkańców, w tym 119 ewangelików i 54 katolików. Kamehlen miała 12 gospodarstw chłopskich i 11 zagród chałupniczych. Stało w niej 26 budynków mieszkalnych. W tym podręczniku katolików przypisano do parafii w Goręczynie. Kamela miała własny okręg szkolny.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 259 mieszkańców, w tym 190 ewangelików i 69 katolików; domów było 36, a gospodarstw domowych 48. Urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy mieściły się w 1885 roku w Szymbarku. Spis z 1 grudnia 1910 roku zastał 256 mieszkańców: 173 osoby podały niemiecki jako mowę ojczystą (w tym 172 ewangelików i jeden katolik), a 29 kaszubski. W 1910 roku 54 osoby podały niemiecki obok drugiego języka. Ewangelicy z Kameli należeli wtedy do parafii w Hopowie. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował 259 mieszkańców, w tym 151 ewangelików; narodowość polską podało 210 osób, niemiecką czterdzieści dziewięć.

Własnego kościoła ewangelickiego we wsi nie było. Pozostał cmentarz — około kilometra na północny zachód od zabudowań, na działce numer 150. Ostatni pochówek odbył się w 1946 roku. Do dziś zachował się pojedynczy, odrestaurowany żeliwny krzyż; nekropolię uporządkowali mieszkańcy.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Hopowo (Hoppendorf) i podaje tu 181 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Karthaus, s. 48–49, poz. 34; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 34; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. III, hasło „Kamela”; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 122, nr 123; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Somonino, poz. 30 (cmentarz dawny ewangelicki, działka 150); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 109, pozycja 152; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 103; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 153; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.