Kamionek Wielki — cmentarz ewangelicki

Kamionek Wielki, po niemiecku Groß Steinort, leżał w powiecie elbląskim, nad Zalewem Wiślanym i nadmorską strugą Steinbach. Lokowano go w 1315 roku, gdy komtur elbląski Fryderyk von Wildenberg nadał niejakiemu Arnoldowi dwadzieścia włók na prawie chełmińskim.

Cmentarz ewangelicki leży niemal w środku wsi, po wschodniej stronie drogi do Borówca, obok pozostałości pruskiego grodziska z XII wieku. Kerstan podaje, że Kamionek Wielki założył własny cmentarz w 1891 roku, a w 1896 roku postawiono we wsi dzwonnicę z dwoma dzwonami, kupionymi za 500 marek od gminy ewangelickiej w Pangritz-Kolonie. Karta cmentarza z grudnia 1993 roku opisuje jego stan słowami: „liczne nagrobki — zdewastowane”. Naliczono wtedy osiemdziesiąt trzy nagrobki wolnostojące z drugiej połowy dziewiętnastego wieku, nie było ani muru ogrodzeniowego, ani bramy, a najstarszego nagrobka z datą nie odnaleziono. Teren o powierzchni trzydziestu dwóch arów porósł samosiewem i został wchłonięty przez las; na granicy przy drodze zachował się szpaler lip, a przy granicach północnej, wschodniej i zachodniej obsadzenia dębowe.

W urzędowym spisie miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku zapisano tu 96 mieszkańców: 87 luteranów i 9 katolików. W tym samym spisie jako parafię luterańską mieszkańców wsi podano Dörbeck (Próchnik), filię Łęcza.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Groß Steinort jako królewską wieś chłopską z dziesięcioma gospodarstwami chłopskimi i 15 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 35 budynków mieszkalnych i 417 mieszkańców, w tym 386 ewangelików i 31 katolików. W tym samym podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny.

W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono tu 515 osób, wśród nich 476 ewangelików i 39 katolików. Na miejscu działała szkoła ewangelicka. Ewangelicy należeli do parafii w Łęczu, katolicy do parafii w Elblągu.

Parafia łęcka, obsługiwana na przemian z Dörbeck, liczyła około 1600 dusz. Jej kościół wzniosła w 1746 roku, na miejscu starszego, rada miejska Elbląga; poświęcono go we wtorek po świętym Michale tego samego roku. Szachulcową wieżę rozebrano na początku XIX wieku; zostały dwa dzwony w dzwonnicy, drewniany sklepiony strop i organy o czternastu głosach. Prawo patronatu należało do rady miejskiej Elbląga do 1826 roku, potem do króla.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Dörbeck i podaje tu 551 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, Kreis Elbing, s. 4–5, poz. 29; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 414–416; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XI, hasło Steinort; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 20, nr 178; E. G. Kerstan, „Die Geschichte des Landkreises Elbing”, Elbing 1925, s. 337; karta cmentarza w Kamionku Wielkim, oprac. J. Domino, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 90, pozycja 203; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29.