Kaplica — cmentarz ewangelicki

W Kaplicy nie było własnego kościoła ani kaplicy ewangelickiej; niewielki cmentarz był jednym z osiemnastu, które Agathon Harnoch liczy przy parafii szymbarskiej. Ewidencja zabytków notuje go jako dawny cmentarz ewangelicki na działce 136, a karta Białych Kart konserwatorskich, spisana 30 października 1985 roku, podaje jako datę zamknięcia rok 1945. Po 1945 roku ludność niemiecko-ewangelicką wysiedlono, a cmentarz opuszczono.

Kaplica — po niemiecku Kapellenhütte, dawniej Kapelowa Huta, po kaszubsku Kaplëca — leży w gminie Somonino, a przed 1945 rokiem należała do powiatu kartuskiego. W Szymbarku parafia ewangelicka należała do superintendentury kartuskiej. Jej rodowód Harnoch wywodzi od osadników luterańskich sprowadzonych z Pomorza: pan von Knibowski (Słownik geograficzny w haśle Kłóbucin pisze: Maciej Knibawski), właściciel wsi zapisanych przez Harnocha jako Grabau, Recknitz i Bendomin, kupił też wsie Klobczyn i Mansow, spustoszone po wojnie kończącej się w 1466 roku tak dalece, że okolica zarosła lasem; sprowadził dwadzieścia dwie rodziny luterańskie i nadał im przywilej w Grabowie w październiku 1605 roku, a one zbudowały dzisiejsze Kłobuczyno. Wkrótce potem starosta kościerski Demetrius von Weiher osadził Pomorzanami także Szymbark.

Według Harnocha kościół w Szymbarku założono około 1610 roku, 24 czerwca 1785 roku ukończono nowy, szachulcowy, a 19 grudnia 1834 roku poświęcono murowany — pod patronatem królewskim, na dwa tysiące osób — który w 1890 roku nazywa obecnym. W okresie międzywojennym parafia liczyła około 2208 wiernych, a jej kościół po 1945 roku przejęli katolicy.

W 1772 roku w Kapellhütt żyło trzech chłopów po jednej włóce, luteranów. Dotąd utrzymywali się z wożenia drewna z lasów kartuskich do Gdańska, a ponieważ miało to ustać, groziła im nędza. Według Heidna ewangelików z Kaplicy i Chylowej Huty przydzielono dekretami z 1822 i 1876 roku do parafii w Szymbarku. Według Heidna w 1906 roku w Kaplicy otwarto szkołę ewangelicką, przeniesioną później do Chylowej Huty.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku królewska wieś chłopska Kapellenhütte z dziesięcioma gospodarstwami chłopskimi i sześcioma zagrodami chałupniczymi liczyła 143 mieszkańców, w tym 134 ewangelików i dziewięciu katolików. Stały w niej 23 budynki mieszkalne. Ewangelicy należeli do parafii w Szymbarku; katolicy — do parafii w Alt-Grabau; dzieci należały do okręgu szkolnego w Pollenschin.

Spis z 1885 roku wykazał 172 mieszkańców: 163 ewangelików i dziewięciu katolików, w 35 domach mieszkalnych i 38 gospodarstwach domowych. W spisach z 1885 i 1910 roku wieś przypisano do parafii szymbarskiej.

W spisie z 1 grudnia 1905 roku mieszkańców było 393. W spisie z 1 grudnia 1910 roku mieszkańców było 423 — 196 mężczyzn i 227 kobiet — na obszarze 578,2 hektara. W spisie z 1910 roku domów mieszkalnych było 63, a gospodarstw domowych 67. Tablica z 1910 roku podaje wyznania wyłącznie w obrębie grup językowych: po niemiecku mówiło 327 osób, w tym 310 ewangelików i siedemnastu katolików; 91 osób mówiących po kaszubsku policzono w całości jako katolików, a pięć osób władało niemieckim i jeszcze jednym językiem. Meyers ujmuje ją jako wieś i gminę wiejską: urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy w Szymbarku, sąd w Kartuzach. Parafię katolicką w Goręczynie i ewangelicką w Szymbarku podaje zestawienie parafii FamilySearch.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Harnoch nazywa w 1890 roku obecnym kościół w Szymbarku poświęcony w 1834 roku, a rejestr zabytków datuje dzisiejszą świątynię na lata 1882–1884.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Szymbark (Schönberg) i podaje tu 310 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 424; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Karthaus, s. 48–49, poz. 37; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 37; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; zestawienie parafii FamilySearch przy haśle „Kapellenhütte” w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, w tym t. IV, hasło „Kłóbucin al. Kłobocin”; Wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Somonino; rejestr zabytków województwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026), nr A-1928 z 21 stycznia 2016 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), karta 555; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 204–205; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 110, pozycja 160; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 153; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.