kaplica grobowa na cmentarzu ewangelickim w Sztumie

Cmentarz ewangelicki w Sztumie leży przy ulicy Kochanowskiego. Zachowały się na nim kaplica grobowa, ogrodzenie, część nagrobków i układ zieleni wysokiej; tuż obok rozciąga się dawny cmentarz żydowski, a cmentarz katolicki miasta założono przy innej ulicy. Rejestr zabytków województwa pomorskiego prowadzi to założenie jako cmentarz ewangelicki, datowany na przełom XVII i XVIII wieku oraz na początek XX wieku. Wpisano go pod numerem A-1384 decyzją z 20 maja 1993 roku; ochroną objęto także kaplicę i ogrodzenie. Ewidencja konserwatorska wymienia przy tej samej ulicy cmentarz wraz z ogrodzeniem, kaplicą, zachowanymi nagrobkami i układem zieleni wysokiej.

Sztum (po niemiecku Stuhm) był miastem o przewadze katolickiej, ze wspólnotą ewangelicką. Zmianę nabożeństwa przeprowadził w Sztumie starosta Achacy Cema (Achaz von Zehmen), oddany — jak zapisał Agathon Harnoch — sprawie Ewangelii; 27 czerwca 1570 roku miasto otrzymało od króla Zygmunta Augusta przywilej religijny i za królewską zgodą odprawiało nabożeństwa ewangelickie w kościele szpitalnym. Świątynię tę źródła nazywają różnie: Bernhard Schmid, inwentaryzator zabytków powiatu sztumskiego, mówi o kościele świętej Anny, Harnoch o szpitalnym kościele Świętego Ducha; zgodne są co do roku 1599, kiedy trzeba ją było oddać katolikom. Po utracie kościoła szpitalnego ewangelicy odprawiali nabożeństwa w ratuszu.

Sztumscy ewangelicy mieli przywilej królewski: wykaz duchownych pruskich Ludwiga Rhesy zapisał, że „gmina ewangelicka w Sztumie otrzymała przywilej wolnego nabożeństwa według zasad konfesji augsburskiej od Zygmunta Augusta, króla Polski, w roku 1570”. W 1589 roku jako duchowny ewangelicki wymieniony jest Georg Fabricius z Byalken. Pierwszym wymienionym pastorem jest wspomniany Georg Fabricius z Byalken (u Rhesy „George Fabricius von Byalken”), przybyły w 1589 roku, choć autor przypuszcza, że ktoś urzędował tu przed nim. Julian Poniatovius, powołany do Sztumu w 1615 roku, odszedł potem na rektorat do Czech i zmarł 16 lutego 1628 roku na Morawach. Siódmy z kolei, Daniel Kopecki (Copecius), był Czechem, trzymał się wyznania braci czeskich i w XVII wieku służył na sztumskim zamku jako kapelan starosty.

Ratusz spłonął w 1683 roku; Peter Mogge (tak zapisuje go Schmid), wówczas pisarz starościński, a później burmistrz, podarował gminie swój dom przy rynku, który urządzono na kościół. Księga pamiątkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku podaje, że cmentarz ewangelicki, na którym pochowano Petera Moggego, podarował gminie on sam — burmistrz miasta od 1695 roku — i że przy drodze do niego zbudował też szpital ewangelicki. Mogge złożył w ratuszu gdańskim kapitał na szpital i kościół, z którego odsetek kościół miał dostawać 50, a szpital 180 florenów rocznie.

Mogge, luteranin surowych zasad, który sam układał modlitwy i pieśni, zmarł w 1716 roku w Prabutach; 15 września jego trumnę wniesiono przed ołtarz sztumskiego kościoła ewangelickiego, kazanie wygłosił Ephraim Fromm z Malborka, po czym pochowano go na cmentarzu przed bramą, pod płytą zamówioną za życia, ozdobioną sentencjami, symbolami i wizerunkami jego i rodziny. W domu żałoby przemówił wcześniej po polsku miejscowy pastor Johann Lehmann. Grób leżał tuż obok rodzinnego grobowca Philipsenów z Barlewic; ostatni niemiecki burmistrz miasta, doktor Nester, kazał zaniedbaną mogiłę uporządkować, a płytę z napisami w miarę możności odnowić.

W XVIII wieku jeden z pastorów, Johann Fabian Rebe, „musiał znosić wiele prześladowań ze strony katolików”. W 1796 roku rozebrano dom Moggego, bo groził zawaleniem, a nabożeństwa przeniesiono do szkoły i domów prywatnych. 18 października 1818 roku poświęcono murowany kościół na sztumskim rynku. Do 1834 roku przez parafię przeszło trzydziestu czterech duchownych.

Max Bär notuje sztumskie księgi ewangelickie od 1691 roku: chrzty z lat 1691–1693 i 1702–1712, rok 1713 zachowany niekompletnie, a dalej zapis ciągły od 1719 roku; śluby z lat 1691–1692 i 1705–1713, potem od 1719. Bär notuje też zgony od 1719 roku, rejestr komunikantów od 1825 i konfirmowanych od 1783.

Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał tu 2238 mieszkańców, a wśród nich 1347 katolików, 771 ewangelików, 102 Żydów i 18 osób w rubryce innych chrześcijan. Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku podaje dla parafii 4600 dusz. Parafia była pod patronatem magistratu i należała do diecezji kwidzyńskiej; w ciągu roku notowano 160 chrztów, 84 konfirmacje, 40 ślubów, 2000 komunikantów i 80 pogrzebów. Zimą odprawiano jedno nabożeństwo, latem dwa. Szkoły parafialne prowadzono w Sztumie, Sztumskiej Wsi, Barlewicach, Uśnicach i w miejscu zapisanym jako Heydemühle. Do parafii należało kilkadziesiąt okolicznych wsi, wśród nich Stary Targ.

W 1971 roku wejście na cmentarz ewangelicki było, jak zanotował odwiedzający Sztum Georg Teschendorff, ledwie widoczne, zarośnięte drzewami i krzakami.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 803 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 2139 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 2; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 519–520; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler Pomesaniens”, t. 3: powiat sztumski, 1909; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 166; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 248–250; „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 244–246, 277; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72.