Karczemki — kościół ewangelicki (Friedenau, rozebrany)

Karczemki w gminie Szemud, w powiecie wejherowskim, nosiły po niemiecku nazwę Friedenau, a wcześniej — Adlig Karczemken. Nazwa mówi, czym miejsce było na początku: karczmą przy drodze, dawną „taberna Dobrzewinensis”, szynkiem należącym do Dobrzewina. Według pruskich ksiąg hipotecznych Karczemki były karczmą należącą do dóbr Dobrzewino; dobra te dzieliły się na trzy działy, które Johann Karl Herrmann skupił w latach 1777–1793 — po Janie Dobrzewińskim, baronie Heinrichu von der Goltzu i Chmielińskich — a od 1804 roku należały do Piotra Schedlin-Czarlińskiego i od 1818 roku do Christopha Friesego. Karczma działała tu jeszcze w XIX wieku: księga zgonów parafii w Małym Kacku notuje w 1828 roku śmierć dwuletniego syna karczmarza z Karczemek.

Ewangelicy mieszkali tu na długo przed budową kościoła: w 1808 roku księga ślubów parafii w Małym Kacku zapisała Davida Wetzlinga z Karczemek, czwartego syna Ephraima Wetzlinga z Karczemek, a w 1866 roku księga zgonów — dziecko robotnika folwarcznego z Karczemek szlacheckich, pochowane na tutejszym cmentarzu.

Ewangelicy zaczęli tu od świątyni pomocniczej. Franz Schultz zapisał, że wzniesiono ją w Karczemkach już w 1849 roku jako kościół filialny parafii w Małym Kacku; Agathon Harnoch podaje, że poświęcono ją 21 września 1851 roku.

Akta Rejencji w Gdańsku pozwalają odtworzyć początki kościoła. Już w 1847 roku ewangelicy z Karczemek modlili się w domu modlitwy, do którego właściciele majątków Siewert z Dobrzewina i Dix z Kielna podarowali nakrycia ołtarza i ambony. Grunt pod kościół i cmentarz — dwie morgi i 26 prętów kwadratowych miary magdeburskiej z majątku Dobrzewino — Carl Siewert przekazał gminie w Małym Kacku 24 stycznia 1851 roku. Budowę rozpoczęto w 1850 roku według kosztorysu na 1850 talarów; Towarzystwo Gustawa Adolfa dało na początek 1000 talarów w Gdańsku i 100 w Królewcu, a w 1851 roku świątynia stała już pod dachem, choć bez wieży, dzwonów i organów. Poświęcenia 21 września 1851 roku dokonał superintendent Gehrt z Lublewa Gdańskiego, z polecenia generalnego superintendenta doktora Sartoriusa.

Gdańska korespondencja prasowa z 29 września 1851 roku dodaje, że gmina dała 200 talarów i podwody, oddział Towarzystwa z Żuław Gdańskich — 60 talarów, a mosiężne świeczniki ołtarzowe z dawnego kościoła świętej Elżbiety w Gdańsku podarował jeden z gdańszczan.

Rozliczenie pastora Schumanna z Małego Kacka z 9 sierpnia 1852 roku zamknęło się kwotą 2376 talarów; z darów, w tym łącznie 1490 talarów od Towarzystwa Gustawa Adolfa, zebrano 2026 talarów. Brakujące 350 talarów pokrył król rozkazem z 12 marca 1853 roku. W 1854 roku gmina kupiła od właściciela Dobrzewina dom z muru pruskiego, kryty dachówką, z mieszkaniem organisty i kościelnego, izbą szkolną i pokojem dla przyjezdnego pastora; i ten zakup sfinansowało Towarzystwo Gustawa Adolfa. Jeszcze w 1873 roku landrat pisał o kościele filialnym w Adlig Karczemken, „nazywanym teraz Friedenau”: nazwę nadano obwieszczeniem Rejencji z 28 września 1873 roku, które jednocześnie przemianowało Dobrzewino na Werthheim.

W 1873 roku dano świątyni w Karczemkach własnego administratora, a dokumentem rozgraniczającym z 20 listopada 1877 roku utworzono samodzielną parafię. Objęła ona kilkanaście miejscowości powiatu wejherowskiego — między innymi Dobrzewino (Wertheim), Kielno (Kölln), Koleczkowo (Kollezkau) i Bojano (Bojahn) — a także Kowalewo, wyłączone z parafii w Smażynie, oraz szereg wsi powiatu kartuskiego, wśród nich Banino i Barniewice. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom III, 1882) zapisał, że nowy kościół luterański w Karczemkach był fundowany i utrzymywany przez ewangelickie Towarzystwo Gustawa Adolfa i stanowił filię parafii w Małym Kacku.

W 1869 roku Karczemki były w istocie dwiema osadami. Część szlachecką urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej wliczał do dóbr Dobrzewino, które razem z Granicznikiem liczyły wtedy 229 mieszkańców, w tym 44 ewangelików; obok leżały Karczemki Królewskie — jedno gospodarstwo o powierzchni ośmiu włók, z trzema budynkami mieszkalnymi i 32 mieszkańcami, z których 11 było ewangelikami, i z własnym okręgiem szkolnym.

Spis z 1 grudnia 1885 roku pokazuje, jak rozproszona to była wspólnota. W liczącym 913 mieszkańców Kielnie ewangelików było 52, w Koleczkowie — 6 na 622 osoby. Bojano liczyło wtedy pięćdziesiąt budynków i 462 mieszkańców — 55 ewangelików i 407 katolików; przy tej wsi wykaz podaje parafię ewangelicką Friedenau, a jako katolickie — Chwaszczyno i Kielno, do których należały różne części wsi.

Na plebanię parafia czekała długo. W lipcu 1879 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung”, relacjonując rozdział zapomóg stowarzyszenia wspierającego ewangelików w diasporze, podała, że pastor Krause z Oliwy otrzymał na budowę plebanii w Friedenau 3209 marek od związku głównego i 150 marek z Królewca. W grudniu 1880 roku Rejencja zatwierdziła zakup od właściciela Dobrzewina (Wertheim) działek o powierzchni 1 hektara 27 arów 70 metrów kwadratowych za 3500 marek i budowę plebanii. W czerwcu 1882 roku pastor H. Krause z Oliwy, który zastępczo prowadził parafię, wezwał w berlińskim „Reichsbote” stowarzyszenia Gustawa Adolfa do pomocy: gmina Friedenau „hat schon seit 3 Jahren keinen Geistlichen, weil noch immer das Pfarrhaus fehlt” — od trzech lat nie ma duchownego, bo wciąż brakuje plebanii.

Liczyła niespełna 600 dusz, rozproszonych w prawie trzydziestu miejscowościach wśród siedmiu kościołów katolickich, i należała do najuboższych w prowincji. Jeszcze w 1885 roku landrat pisał, że parafia od lat nie ma pastora, bo brakuje domu dla duchownego; budowa miała kosztować około 18 000 marek, a gmina zebrała 16 500. W styczniu tego roku berlińska „Norddeutsche Allgemeine Zeitung” ogłaszała probostwo w Karczemkach jako opróżnione wskutek powołania duchownego na inne miejsce; dawało ono 1204 marki, bez mieszkania służbowego, a dopłatę do najniższego uposażenia dopiero zamierzano wystarać.

W 1888 roku właściciel Dobrzewina Boelcke podarował parafii działkę o powierzchni 25 arów 53 metrów kwadratowych pod dom kościelnego, a w 1906 roku na podwórzu plebanii wykopano studnię kosztem 676 marek.

Wakat ogłaszał też królewiecki konsystorz w „Amtliche Mitteilungen”. W lutym 1884 roku (nr 1, s. 7) podał, że probostwo w Karczemkach, bez patrona, zwolniło się po powołaniu dotychczasowego zarządcy parafii na probostwo w Rumi; parafia liczyła około 577 dusz i miała dwie szkoły z dwoma nauczycielami, a pastora miała wybrać gmina spośród trzech kandydatów przedstawionych przez konsystorz, zgodnie z dodatkiem do aktu erekcyjnego. W styczniu 1886 roku (nr 1, s. 11) ogłosił probostwo ponownie, przy około 580 duszach, a minister zgodził się wtedy na dopłaty do najniższego dochodu 2100 marek rocznie. W tym samym numerze (s. 12) odnotowano dar dla kościoła: rodzeństwo Wolskich z Quaschin ofiarowało dębową, rzeźbioną nastawę ołtarzową z trzema obrazami olejnymi, wartą 1200 marek.

Nazwiska duchownych zachowała księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen. Od 1873 roku w Karczemkach stacjonował Friedrich Gustav Adolf Eltze, wikariusz parafii w Małym Kacku, a w latach 1875–1879 posługiwał tu Siegfried Ebel. Po latach bez własnego duchownego, w październiku 1886 roku, przyszedł tu gdańszczanin Albert Mäcklenburg; od 1887 roku był pastorem i został do 1906 roku. Po nim urzędował Arthur Graentz, ale księga podaje tę parafię w jego życiorysie z niepewnymi datami, kończąc około 1911 roku. W grudniu 1910 roku „Der Reichsbote” wymieniał już probostwo w Karczemkach koło Chwaszczyna wśród wolnych stanowisk, z uposażeniem zasadniczym klasy I, mieszkaniem służbowym i wyborem przez gminę.

Od 15 lutego 1911 roku proboszczem był Carl Wilhelm Reddies, były pastor, dotąd wikariusz; akta Rejencji w Gdańsku nazywają go pastorem w stanie spoczynku, a księga pastorów zapisuje tylko, że od 1911 roku był pastorem „w Friedenau”. „Berliner Neueste Nachrichten” z 12 marca 1911 roku, ogłaszając tę nominację, nazywają go wikariuszem. Zmarł 24 lipca 1911 roku, co podała berlińska „Tägliche Rundschau”. Ta sama gazeta ogłosiła 1 października 1911 roku, że probostwo zwolniło się wskutek śmierci.

W 1912 roku przyszedł Wilhelm Reimer, urodzony w 1886 roku. Almanach z 1913 roku notuje go tu przy 548 duszach, rozsianych po dwóch powiatach; najwięcej ewangelików mieszkało wtedy w Kielnie (75) i na Dohnasbergu (68), a w Dobrzewinie razem z Karczemkami było ich 48. Parafia nie miała patrona: konsystorz przedstawiał gminie trzech kandydatów do wyboru. Reimer zmarł 4 lipca 1918 roku w lazarecie w Trewirze od rany odniesionej w marcu. W maju 1919 roku „Tägliche Rundschau” ogłaszała probostwo jako wolne, ze zgłoszeniami do konsystorza.

W 1919 roku pastorem został Kurt Walter, który odszedł stąd 1 września 1923 roku.

Sam kościół był budowlą szachulcową, otoczoną starymi drzewami — resztką dawnego lasu. Wykaz Harnocha z 1890 roku notuje przy nim dwa dzwony, organy o sześciu głosach i 550 dusz w parafii, a rocznie 25 chrztów, trzy śluby, 354 komunikantów i 19 pogrzebów; parafia miała też własny cmentarz w Karczemkach. Według kroniki Harnocha z 1890 roku kościół w Karczemkach, po niemiecku Friedenau, nie miał patrona, a jego dwa dzwony wisiały w osobnej dzwonnicy; jeszcze w 1877 roku opłaty za posługi odprowadzano stąd do macierzystej parafii w Małym Kacku. Szkoły parafialne działały w Karczemkach i w Espenkrug. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 536 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1887 roku Albert Mäcklenburg.

W 1909 roku przy domenie Dobrzewino, do której należały Karczemki, działała gorzelnia, a w 1921 roku urzędowy skorowidz miejscowości wymieniał w Karczemkach karczmę, osadę i leśnictwo, razem 85 mieszkańców, wśród nich 13 ewangelików. W okresie międzywojennym parafia należała do superintendentury wejherowskiej Kościoła unijnego.

Pamięć miejscową o kościele spisano w 1995 roku w gminnym piśmie „Lesôk”, na podstawie pracy Jadwigi Freiberg. To relacja lokalna, nie dokument — datuje budowę kościoła na „około 1800 roku”, podczas gdy świątynię wzniesiono w połowie dziewiętnastego wieku — ale przechowuje szczegóły, których gdzie indziej brak. Kościół stał na kamiennych fundamentach, w konstrukcji ryglowej wypełnionej czerwoną cegłą, pod dachem z dachówki karpiówki; wnętrze było otynkowane, w oknach były witraże, a zimą świątynię ogrzewano.

Kościół i cmentarz otaczał ażurowy mur z białej cegły z kutą bramą, a obok stała ryglowa dzwonnica z dwoma dzwonami. Według tej relacji w międzywojniu nabożeństwa odprawiał dojeżdżający z Małego Kacka pastor Kuske, na plebanii do wybuchu wojny mieszkał diakon, który uczył religii i przygotowywał do konfirmacji, a w czasie okupacji — rodzina gdańskiego pastora, „Anna Ahne z dziećmi”; żona pastora czasem grała na organach podczas nabożeństw.

Według relacji spisanej w 1995 roku kościelnym i opiekunem cmentarza był Herman Veiss, a po nim jego syn, także Herman. Działania wojenne kościół przetrwał niemal bez szkód; zniszczyli go dopiero okoliczni mieszkańcy, a w 1946 roku z polecenia władz gminnych rozebrano kościół i dzwonnicę. Materiał posłużył do odbudowy szkoły w Koleczkowie i do budowy chlewni w Chwaszczynie, a znaczną część cegły rozkradziono.

Jeden z dzwonów z dawnej dzwonnicy przetrwał. Od 1945 roku przechowuje go parafia w Chwaszczynie. Napis na płaszczu brzmi: „Gemeinde Karczemken und Gustav Adolf Verein zu Danzig. 1869” („Gmina Karczemki i Towarzystwo Gustawa Adolfa w Gdańsku. 1869”). Górną część dzwonu zdobi pas ornamentu roślinnego, a jego koronę — główki aniołków. Stowarzyszenie „Korzenie”, które w 2026 roku uporządkowało cmentarz w Karczemkach, stara się o zwrot dzwonu i ustawienie go z powrotem w Karczemkach.

Po drugiej wojnie światowej świątynię rozebrano. Kościół stał na terenie cmentarza: jego kamienne fundamenty odsłoniło tam w 2026 roku Stowarzyszenie Genealogów i Regionalistów Polskich „Korzenie”. Przetrwał cmentarz przy ulicy Gdańskiej, założony w latach 1853–1854 i ujęty w wojewódzkiej ewidencji zabytków pod pozycją 43 arkusza gminy Szemud.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej chrzty, śluby, zgony i konfirmacje od 1873 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St K Konf 1873—”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według Schultza świątynię wzniesiono już w 1849 roku, a według akt Rejencji budowę rozpoczęto w 1850 roku. Według ewidencji zabytków cmentarz pochodzi z końca XIX wieku, choć założono go w latach 1853–1854. W samych ogłoszeniach wakatu królewieckiego konsystorza różni się data dodatku do aktu erekcyjnego parafii, na który się one powołują: w „Amtliche Mitteilungen” z 1884 roku (nr 1, s. 7) to 24 czerwca i 5 lipca 1875 roku, w późniejszych numerach „Amtliche Mittheilungen” (1885, nr 8, s. 69; 1886, nr 1, s. 11; 1886, nr 13, s. 98) 24 czerwca i 5 lipca 1878 roku.

Źródła: Archiwum Państwowe w Gdańsku, zespół 9 (Rejencja w Gdańsku), sygnatury 1619, 1621, 1622 (skany: Stowarzyszenie „Korzenie”, fotografowała Judyta Zawieracz, 2026); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. III, hasło „Karczemki”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 446–447; informacje Kamila Jankowskiego (SGiRP „Korzenie”), korespondencja z autorem atlasu, 2 października 2026 roku; fotografia z wizyty autora atlasu, 2 października 2026 roku; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 531; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 446; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom Königlichen statistischen Bureau — Kreis Neustadt, s. 56–57, pozycja 4 (Bojahn) oraz s. 58–59, pozycje 23 i 24 (Kölln, Kolletzkau); wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Szemud, pozycja 43; Karczemki (województwo pomorskie) — Wikipedia; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 44–45; A. Miłosz, „Monografia parafii ewangelickiej w Karczemkach”, na podstawie pracy Jadwigi Freiberg, „Lesôk” nr 10 (1995), s. 7; Kamil Jankowski, Stowarzyszenie Genealogów i Regionalistów Polskich „Korzenie”, informacja i fotografie dzwonu przekazane autorowi atlasu 6 października 2026 roku; księga zgonów parafii ewangelickiej w Małym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0167 (1828); „Amts-Blatt der Königlichen Regierung zu Danzig” 1873, nr 40, s. 142, poz. 460 (obwieszczenie z 28 września 1873 roku; Elbląska Biblioteka Cyfrowa); „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 2 października 1851 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 1 czerwca 1882 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1416 (s. 142–143); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 172, pozycja 85, i s. 177, pozycje 157–158; księga ślubów parafii ewangelickiej w Małym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245372, skan 0016 (1808); księga zgonów parafii ewangelickiej w Małym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0353 (1866, nr 11); „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 104–105; „Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej”, t. XI: województwo pomorskie (spis z 1921 roku), gmina Dobrzewino, pozycja 8; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 421, 440, 633; t. 4, s. 1123; t. 5, s. 1439, 1452; t. 7, s. 1912; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; „Tägliche Rundschau” (Berlin), 20 sierpnia 1911 roku (zgon pastora Reddiesa; obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche Allgemeine Zeitung” (Berlin), wydanie wieczorne, 31 stycznia 1885 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 11 grudnia 1910 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 3 lipca 1879 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 12 marca 1911 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 1 października 1911 roku, s. 33 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Amtliche Mitteilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 1, s. 7 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1885, nr 8, s. 69 oraz 1886, nr 1, s. 11–12 oraz 1886, nr 13, s. 98 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 24 maja 1919 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).