Karpiny — cmentarz ewangelicki przy ulicy Grudziądzkiej (działka 44)

Cmentarz w Karpinach leży przy ulicy Grudziądzkiej, na działce 44, tuż obok drogi wojewódzkiej numer 532. Ewidencja konserwatorska opisuje go jako dawny cmentarz ewangelicki, bez datowania i bez podania powierzchni. W Karpinach jest drugi dawny cmentarz ewangelicki, na działce 142, na terenie leśnym po drugiej stronie tej samej drogi. Urzędowy rejestr zabytków żadnego z nich nie zna.

Karta cmentarza z 1987 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki znacznie zniszczone zachowane w niewielkiej liczbie, drzewostan częściowo przetrzebiony, zarośnięty samosiewami”. Założenie o powierzchni około trzydziestu jeden arów leżało na płaskim terenie, bez muru ogrodzeniowego i bramy. W układzie był to prostokąt przedzielony aleją główną na dwie kwatery. Zachowało się wtedy około dwudziestu czterech nagrobków i około dwudziestu mogił z pierwszej połowy dwudziestego wieku.

W 1987 roku najstarszy zachowany nagrobek pochodził z początku dwudziestego wieku.

Karpiny nazywały się przed wojną Treugenkohl i leżą w gminie Sadlinki, w powiecie kwidzyńskim. Według pruskiej topografii Goldbecka z końca XVIII wieku liczono w Treugenkohl 31 dymów. Słownik geograficzny opisuje je jako wieś w Pomezanii, z pocztą w Sadlinkach, o obszarze 359 hektarów, z czego 180 przypadało na rolę orną, siedem na łąki, a cztery na las. Stały tu 53 domy, a w nich 60 dymów; szkoła we wsi była ewangelicka.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Treugenkohl jako wieś. Notował tu 46 domów mieszkalnych i 322 mieszkańców, w tym 306 ewangelików, sześciu katolików i dziesięć osób innych wyznań. W tym samym podręczniku miejscowość ma własny okręg szkolny.

Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył 290 mieszkańców — 131 mężczyzn i 159 kobiet — w tym 279 ewangelików, sześcioro katolików i pięcioro Żydów. W spisie z 1885 roku, tak jak w podręczniku z 1868 roku, ewangelicy należą do parafii w Gardei, po niemiecku Garnsee, a katolicy do parafii w Kwidzynie. Urząd stanu cywilnego i siedziba obwodu urzędowego mieściły się w Okrągłej Łące, dawnym Rundewiese. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś ma 357,5 hektara, 48 domów mieszkalnych i 311 mieszkańców.

W ewidencji zabytków ujęto w Karpinach dziewięć suszarni tytoniu razem z budynkiem mieszkalno-gospodarczym.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gardeja (Garnsee) i podaje tu 308 ewangelików.

Źródła: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Sadlinki, pozycje 107–118 (Karpiny), w tym pozycja 114, stan z 29 sierpnia 2026 roku; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XII, hasło „Treugenkohl”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 — powiat Marienwerder, gmina wiejska Treugenkohl, strony 78–79, pozycja 113; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Marienwerder, gminy wiejskie, pozycja 100; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; karta cmentarza w Karpinach, oprac. J. Gzowski, 1987 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 112–113; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024–2027, uchwała nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 3746, s. 49; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.