Kartuzy — cmentarz ewangelicki

Kartuzy — po niemiecku Karthaus, w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus in Westpreußen) w rejencji gdańskiej — miały własną parafię ewangelicką. W Kartuzach 8 sierpnia 1381 roku szlachcic Johann Russchitzen ufundował klasztor kartuzów. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył w mieście 2300 mieszkańców: 1385 katolików, 772 ewangelików, 141 osób wyznania mojżeszowego i dwie osoby innego lub nieustalonego wyznania.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Karthaus jako wieś. Notował tu siedem budynków mieszkalnych i 1765 mieszkańców, w tym 719 ewangelików, 967 katolików i 79 Żydów.

Wspólnota ewangelicka zaczynała w poklasztornym refektarzu. Oddano go ewangelikom 4 września 1844 roku na lokal nabożeństwowy, a do 1852 roku odprawiał w nim nabożeństwo co cztery tygodnie pastor z Rheinfeld; katolicki tumult, który miał temu przeszkodzić, musieli uśmierzyć huzarzy gdańscy. Ołtarz i ambonę sprawiono ze składek i ze wsparcia Towarzystwa Gustawa Adolfa. Groźbie zawalenia się sklepienia refektarza zapobieżono gruntowną naprawą dachu, a organy poświęcono w 1854 roku. Pierwszym pastorem został Carnuth; plebanię zbudowano w 1880 roku. Wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich notuje tu ewangelickie księgi chrztów i zgonów od 1852 roku, ślubów od 1853 i wykaz komunikantów od 1871 roku, a ponadto duplikaty w sądzie obwodowym w Kościerzynie za lata 1851–1874.

Własny kościół powstał później: neogotycki, wzniesiony w latach 1885–1887, którego kamień węgielny poświęcił w 1886 roku superintendent Taube; dziś jest to rzymskokatolicki kościół świętego Kazimierza. Harnoch szacował liczebność parafii około 1890 roku na dwa tysiące dusz, a w 1937 roku, gdy parafia należała do Superintendentury Kartuzy Ewangelickiego Kościoła Unijnego, liczyła 487 wiernych.

Cmentarz tej parafii otwarto w 1862 roku. Pochówki wstrzymano 8 kwietnia 1961 roku, a w 1968 roku cmentarz zlikwidowano. Na jego miejscu urządzono park przy ulicy Ceynowy, od 1993 roku noszący imię doktora Aleksandra Majkowskiego; w tym samym roku Towarzystwo Miłośników Kartuz odsłoniło tam kamień pamiątkowy, odnowiony w 2015 roku. Wojewódzka ewidencja zabytków prowadzi ten teren jako cmentarz ewangelicki, umiejscawiając go między ulicami Majkowskiego a Ceynowy.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1204 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2316 dusz.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 421, parafia Karthaus; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 8, nr 106; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 48–49, poz. 38; wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich (westpreussen.de, hasło Karthaus); wojewódzka ewidencja zabytków, miasto i gmina Kartuzy, poz. 200; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Wikipedia — Cmentarz ewangelicki w Kartuzach; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 110–111, pozycja 163; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.