Kartuzy — parafia i kościół ewangelicki (Karthaus)

Kartuzy, po niemiecku Karthaus, były miastem powiatowym w otoczeniu kaszubskim i katolickim, wyrosłym wokół dawnego klasztoru kartuzów. Kościół, który zbudowali tu ewangelicy, stoi przy rynku do dziś: neogotycka budowla z czerwonej cegły, z wieżą wysokości około pięćdziesięciu metrów i z zegarem, z witrażami i drewnianym stropem. Po 1945 roku przejęli go katolicy; od 1983 roku jest kościołem parafialnym świętego Kazimierza, poświęconym pod tym wezwaniem w 2008 roku.

Fundator klasztoru Johann von Russoczin, syn Piotra i wnuk kasztelana Woysława, dał kartuzom z rodowych dóbr tylko Gdynię, a dokupił dla nich Czapel i Kiełpino; 21 marca 1380 roku zamienił trzy parcele na Starym Mieście w Gdańsku na 12 łanów lasu ze Schlossbergiem. Miejsce to przeor Deterhus poświęcił wbrew poleceniom przełożonych. Fundator był chorowity i bezdzietny; w 1397 roku kapituła pozwoliła mu wstąpić do konwersów, a zmarł 8 grudnia 1398 roku.

Kościół klasztorny zbudowano kosztem gdańskiego kupca, wielkiego szafarza Zakonu Johanna Thiergarta, i poświęcono 7 października 1403 roku; budowniczym był, jak przypuszczał Heise, mistrz Tidemann, a ołtarz główny ukończono w 1444 roku. Osada Kartuzy wyrosła z ogrodników osadzonych wokół klasztornej karczmy nad jeziorem Grzybno; w 1418 roku karczmie dodano ziemi do jednego łanu i nadano jej prawo chełmińskie. W czasie wojny trzynastoletniej klasztor plądrowali w kwietniu 1455 roku żołnierze związkowi ze Starogardu, w lipcu 1465 roku około sześćdziesięciu najemników związkowych, a w sierpniu 1466 roku 1200 najemników zakonnych; kartuzi trzymali bowiem z Zakonem, za przykładem swojego patrona Nicolausa von Russoczin.

Pierwszą kaplicą ewangelicką w mieście był refektarz poklasztorny. Pierwsze nabożeństwo odprawił 8 października 1842 roku pastor Fischer z Przyjaźni (Rheinfeld), do której parafii kartuscy ewangelicy wtedy należeli; sam refektarz oddano im 4 września 1844 roku. Mimo katolickiego otoczenia społeczność ewangelicka była tu znacząca. W 1848 roku spośród 817 mieszkańców 273 było ewangelikami, obok 511 katolików i 33 Żydów. Do 1852 roku nabożeństwo odprawiał tu co cztery tygodnie pastor z Przyjaźni, a katolicki tumult, który miał mu przeszkodzić, musieli tłumić gdańscy huzarzy. Ołtarz i ambonę sprawiono z dobrowolnych składek i ze wsparcia Towarzystwa Gustawa Adolfa. Grożące zawaleniem sklepienie refektarza podparto przy gruntownej naprawie dachu, a organy poświęcono w 1854 roku.

Refektarz, w którym modlili się kartuscy ewangelicy, inwentarz zabytków Prus Zachodnich z 1884 roku opisuje jako jednonawowe, prostokątne pomieszczenie o długości 21,26 metra, szerokości 8,05 metra i wysokości 6,3 metra, nakryte sklepieniami gwiaździstymi wspartymi na prostych wspornikach. Aby refektarz mógł służyć gminie ewangelickiej za dom modlitwy, w jego zachodniej części postawiono niską ściankę oddzielającą zakrystię, której strop tworzył podest dla małych organów; w ścianie północnej wybito ponadto drzwi. Budynek refektarza był według inwentarza z 1884 roku w dobrym stanie i należał do państwowego skarbu domen; dopóki korzystała z niego gmina ewangelicka, to ona miała dbać o jego utrzymanie.

W grudniu 1852 roku przybył administrator parafii Carnuth, a samodzielną parafią ewangelicko-unijną Kartuzy stały się na mocy dokumentu erekcyjnego z 25 kwietnia 1856 roku. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom III, 1882) w 1869 roku w Kartuzach mieszkało 719 ewangelików, 967 katolików i 79 Żydów; na miejscu był katolicki kościół parafialny i kościół luterański. Plebanię zbudowano w 1880 roku. Siedzibą superintendentury miasto było już w 1871 roku, kiedy król mianował pastora Friesego w Kartuzach superintendentem diecezji kartuskiej.

Według Heidna pastor Plath objął w 1891 roku nowo utworzoną superintendenturę w Kartuzach; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch” podaje, że superintendentem mianowano go w 1893 roku. Za pastora Alfreda Lukowa (1872–1887) wzniesiono przy rynku kościół imienia Lutra — Lutherkirche; poświęcił go 2 października 1887 roku generalny superintendent Taube z Gdańska.

Piotr Birecki podaje, że kościół Lutra zaprojektował i budował królewski inspektor budowlany Beckershaus wraz z technikiem Wilhelmem Tribetzem; prace przygotowawcze zaczęto 1 grudnia 1885 roku, kamień węgielny położono 20 czerwca 1886 roku w obecności generalnego superintendenta Taubego, a budowę z pięćdziesięciometrową wieżą ukończono 1 sierpnia 1887 roku kosztem 69 264,31 marki.

Kościół powstał dzięki tak zwanej kolekcie Lutra, zebranej na czterechsetlecie urodzin Reformatora, co upamiętniała brązowa tablica z napisem „Ein feste Burg ist unser Gott”. Witraż z Chrystusem według Thorvaldsena ufundował Wilhelm I, witraże z apostołami — właściciel ziemski Lehmann z Łapalic i kartuski browarnik Steindorff, a do ołtarza przeniesiono obraz Pokłonu Trzech Króli z 1855 roku, z czasów, gdy gmina modliła się w dawnym klasztorze.

⚠ Statystyka Agathona Harnocha, wydana w 1890 roku, nowej świątyni jeszcze nie zna: zastaje gminę w refektarzu i notuje tylko tyle, że kupiono pod kościół plac i przyznano kolektę luterańską w wysokości około 50 000 marek. Starania o nowy kościół sięgały jednak dalej wstecz: już urzędowy podręcznik topograficzno-statystyczny rejencji gdańskiej z 1869 roku, opisując refektarz urządzony na kościół ewangelicki, odnotowuje, że sprawę budowy nowej świątyni wszczęto. Statystyka Harnocha liczy tutejszą parafię na 2000 dusz i notuje przy niej rocznie 46 chrztów, 26 konfirmacji, 15 ślubów, 863 komunikantów i 42 pogrzeby, a jako pierwszego duchownego wymienia Carnutha. W rubryce sąsiednich kościołów katolickich wylicza Kartuzy z ich okazałym kościołem klasztornym, Chmielno, Goręczyno, Kiełpino i Seefeld, a wiernych tych parafii szacuje na około 12 000.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał w samym mieście 2300 mieszkańców w 161 domach: 772 ewangelików, 1385 katolików, 141 Żydów i dwie osoby wyznania innego albo nieokreślonego. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1371 albo 1671 ewangelików (druga cyfra tej liczby jest w druku uszkodzona; suma liczb podanych w tym samym wpisie almanachu przy wymienionych w nim miejscowościach wynosi 1671); nie miała patrona, a pastorem był od 1888 roku superintendent Gustav Plath. Ćwierć wieku później, 1 grudnia 1910 roku, Kartuzy liczyły 3699 mieszkańców, z których 1937 miało niemiecki za język ojczysty; wśród tych 1937 osób spisano 1200 ewangelików, 637 katolików, dziesięciu innych chrześcijan i 90 Żydów. Całą parafię szacowano wtedy na około 2300 wiernych.

Willy Heidn, autor powojennego opisu wsi powiatu kartuskiego, uzupełnia listę duchownych. Pierwszy pastor Carnuth zmarł w 1859 roku; za jego następcy, pastora Friesego, parafia nabyła w 1862 roku 138 mórg ziemi plebańskiej za 2890 talarów. W pierwszej radzie parafialnej z 1856 roku zasiadał między innymi dyrektor sądu powiatowego Fink. Po pastorze Placie, który w 1902 roku odszedł do Królewca, parafią i superintendenturą kierował Ernst Müller (1902–1921); od 1920 roku superintendentem był pastor z Przyjaźni, Paul Lau, a od 1922 roku pastorem w Kartuzach Werner Mueller.

W 1931 roku w Kartuzach mieszkało już tylko 214 ewangelików na 4917 mieszkańców.

Dalsze liczby pokazują, co przyniosła zmiana granic. Po 1920 roku, gdy Kartuzy znalazły się w Polsce, niemieccy ewangelicy wyjechali. Pierwszy spis powszechny Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, naliczył w mieście 3717 mieszkańców, a wśród nich 409 ewangelików wobec 3271 rzymskich katolików; narodowość niemiecką podało 327 osób. Parafia zmalała do 502 wiernych w 1929 roku i 487 w 1937. W niecałe dwadzieścia lat wspólnota skurczyła się niemal pięciokrotnie. Ostatnim pastorem był Werner Müller.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Karthaus” — zachowały się księgi metrykalne: chrztów i zgonów od 1852 roku, ślubów od 1853, komunikantów od 1871. Inwentarz ksiąg kościelnych Prus Zachodnich notuje przy niej ponadto duplikaty z lat 1851–1874, złożone w sądzie w Kościerzynie; takie odpisy, składane władzom, bywają jedynym śladem, który przetrwał. Figurują dziś w inwentarzu archiwalnym jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Kronikę kościelną superintendentury kartuskiej, którą superintendent Paul Lau wydał w 1938 roku wspólnie z pastorami okręgu, policja skonfiskowała zaraz po wyjściu z druku: według poznańskiego pisma ewangelickiego w plebaniach okręgu przeprowadzono rewizje i zabrano cały nakład świeżo wydanej książki.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że kościół konsekrował 3 października 2008 roku biskup Jan Bernard Szlaga, w dwudziestopięciolecie parafii i w 550. rocznicę urodzin świętego Kazimierza, a samą parafię pod tym wezwaniem erygował 1 października 1983 roku biskup Marian Przykucki, czyniąc tego dnia świątynię kościołem parafialnym.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według innego zapisu około 1938 roku parafia liczyła mniej więcej 400 osób. Według Harnocha parafia liczyła 2000 dusz, według almanachu z 1897 roku 1371 albo 1671 ewangelików, a około 1910 roku szacowano ją na około 2300 wiernych.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1204 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2316 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Gustav Adolf Friedrich Martin Plath (1888), Ernst Otto Franz Müller (1902), Werner Paul Reinhold Müller (1921), Erik Frey (1940).

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. III, hasło „Kartuzy”; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, t. I (Kreise Karthaus, Berent, Neustadt), s. 13, 17; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 421; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Karthaus, strona 48, pozycja 38; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen — spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat kartuski; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908, pozycja 106; H. Neumeyer, dzieje ewangelickiej parafii w Kartuzach (opracowanie U. Kerntopfa); „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Danzig”, Danzig 1869, cz. 1, s. 110; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 148, 173, 188, 208, 238; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 23; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 218–220; „Posener Evangelisches Kirchenblatt” 17 (1938), nr 10/11, s. 520; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 87–89, 91–92, 102, 114–115; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 516; t. 4, s. 1225, 1232; t. 5, s. 1366; „Staatsbürger-Zeitung” (Berlin), 15 sierpnia 1871 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).