Karwieńskie Błota — cmentarz ewangelicki osadników olęderskich

Cmentarz ewangelicki w Karwieńskich Błotach leży na zachód od zabudowy wsi, wśród zarastających drzewami pól; jego położenie zmierzono w terenie w 2013 roku. Założono go w połowie XIX wieku na planie prostokąta. We wschodniej części stoją ruiny murowanego z cegły grobowca rodzinnego z drugiej połowy XIX wieku, a wokół zachowały się szczątki nagrobków, obramowania mogił i żeliwne krzyże; wśród nich kamień Ernestine Dreske (1846–1929) z wersetem z Księgi Jeremiasza.

Cmentarz użytkowano jeszcze w latach czterdziestych XX wieku, a po wysiedleniu ludności niemieckiej opuszczono. Zajmuje dwadzieścia siedem arów.

Walter Schröder, urodzony w Karwieńskich Błotach, napisał w liście z 22 października 1998 roku, ogłoszonym w „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, że dwa dzwony cmentarne, które po wojnie zniknęły z cmentarza, odnalazł w 1998 roku na wieży kościoła w Strzelnie (Strellin), około dwunastu kilometrów w linii prostej na wschód. Rozpoznał je po napisie „300 Jahre stand Karwenbruch am 18. Oktober 1899”; po przeciwnej stronie widnieją według listu słowa „weinet nicht”, a nazwa wsi jest zeszlifowana.

Cmentarz był według niego w 1998 roku nieczynny, zdziczały i całkiem zarośnięty; stały jeszcze resztki dzwonnicy, zachowało się też kilka nagrobków z kamienia i metalu.

Tablica ustawiona przy cmentarzu podaje, że najstarszy z zachowanych nagrobków nosi datę 1858. Rejestr zabytków województwa pomorskiego prowadzi obiekt pod adresem Karwieńskie Błoto Pierwsze jako nieczynny cmentarz ewangelicki z połowy XIX wieku, wpisany 24 kwietnia 1990 roku pod numerem A-1309; wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod nazwą Karwieńskie Błoto II. Układ ruralistyczny wsi, datowany na wiek siedemnasty, wpisano 17 czerwca 2005 roku pod numerem A-1760, decyzją wspólną dla Karwieńskiego Błota Pierwszego i Drugiego.

Karwieńskie Błota, po niemiecku Karwenbruch, powstały na osuszanych bagnach nad Bałtykiem. W XVI wieku te mokradła leżały odłogiem; starosta pucki Wejher kazał odmierzyć pięćdziesiąt pięć włók i w 1599 roku oddał je osadnikom, w ramach osadnictwa olęderskiego. Był to Jakub Wejher, jak nazywa go Słownik geograficzny przy fundacji z 1599 roku.

Osadnicy mieli szeroki samorząd — co trzy lata obierali sołtysa, który sprawował sądy, a apelacja szła na zamek pucki. W 1604 roku własnym kosztem postawili szkołę. Chrztów i ślubów udzielał im początkowo katolicki proboszcz w Swarzewie, a do kościoła chodzili pieszo do Krokowej; własnego kościoła wieś nigdy nie miała. W 1608 roku osadnicy z Karwieńskich Błot otrzymali pozwolenie, by co czwartą niedzielę odprawiał u nich nabożeństwo pastor z Gniewina na Pomorzu.

W 1666 roku niespodziewana powódź — woda przyszła nie od morza, lecz strugą karwieńską od lądu — zalała dwadzieścia pięć włók od strony morza i dwanaście i pół od strony lądu; po polach jeżdżono wtedy łodziami. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 169) Karwieńskie Błota należały, obok Kniewskich Błot, do największych niemieckich luterańskich gmin wyznaniowych w starostwie puckim; luteranie i nieliczni kalwini z Karwieńskich Błot są w księdze chrztów zboru krokowskiego z lat 1718–1763 notowani wyraźnie jako Niemcy.

Przed 1945 rokiem Karwenbruch należał do powiatu puckiego i do obwodu urzędowego Karwenbruch, do parafii ewangelickiej w Krokowej (Krockow); przynależność katolicka zmieniała się — spis z 1820 roku kieruje tutejszych katolików do Swarzewa, a wykaz gmin z 1885 roku do Strzelna (Strellin). Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje 306 mieszkańców: 225 reformowanych i 81 katolików, przy pięćdziesięciu paleniskach.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Karwenbruch jako królewską wieś chłopską z 34 gospodarstwami chłopskimi i 17 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 76 budynków mieszkalnych i 543 mieszkańców, w tym 525 ewangelików i 18 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Krokowej; katolicy — do parafii w Strellin. Słownik geograficzny podaje 525 ewangelików i osiemnastu katolików w 78 domach, na 120 włókach, przy 34 gburach i siedemnastu zagrodnikach; w 1871 roku wieś liczyła 531 mieszkańców.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisał 560 mieszkańców: 544 ewangelików i szesnastu katolików. Dnia 18 października 1899 roku gmina uroczyście obchodziła trzechsetlecie osady założonej przez przybyszów z Holandii Północnej — z nabożeństwem, przemówieniem landrata Albrechta i całością prowadzoną przez pastora Reimera z Krokowej. Około 1905 roku Karwieńskie Błota liczyły 541 mieszkańców, niemal wyłącznie ewangelików — w przeciwieństwie do sąsiedniej Karwi, której mieszkańcy byli katolikami i należeli do parafii Strellin. W spisie z 1 grudnia 1910 roku było 516 mieszkańców, a niemiecki jako język ojczysty podało 511 osób — wśród nich 501 ewangelików i dziesięciu katolików. Na pobliskim Karwieńskim Dworze dzierżawy szybko przejęli niemieccy chłopi ewangeliccy: schematyzm diecezji chełmińskiej z 1848 roku w ogóle tej osady nie wymienia, a w 1867 roku notuje tylko czterech katolików.

Przed 1945 rokiem Karwieńskie Błota były jedną wsią. Wykaz gmin z 1885 roku zna w powiecie puckim jedno „Karwenbruch” — obok osobnych Karwi (Karwen) i Karwieńskiego Dworu (Karwenhof) — a spis z 1 grudnia 1910 roku liczył tę osadę również jako jedną jednostkę. Franz Schultz pisze o obwodzie urzędowym Karwenbruch i o „sąsiednim Karwenbruch” w liczbie pojedynczej. Podział na Błota Pierwsze i Drugie jest powojenny, a wcześniejsze źródła znają jedną wieś Karwenbruch.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Skorowidz przywoływany przez Słownik geograficzny podaje dla założenia osady rok 1594, a inne zapisy — rok 1599. W opracowaniach sieciowych fundator występuje jako „Jan Wejher”; Johann Weiher był starostą puckim jeszcze w latach dwudziestych XVII wieku i zmarł przed szwedzkim zajęciem Pucka w 1627 roku. O tym, kim byli pierwsi osadnicy, źródła mówią różnie. Jedna wersja podaje sześciu Fryzów wyznania luterańskiego i datę 28 października 1599 roku. Słownik geograficzny pisze natomiast o siedmiu rodzinach z Holandii, wyznania kalwińskiego, i wymienia ich z nazwiska pod rokiem 1601: sołtys Maciej Giessen, Bardin, Wrent, Conwont, Kaspar, Wiebent, Daniel Neufeld, Hans Westerwig i Dawid. Starsze opracowania mówiły też o mennonitach; Kwaśniewska w 2021 roku odrzuca mennonicki charakter cmentarza.

Spis z 1820 roku nie notuje tu ani jednego luteranina, a wszystkich ewangelików liczy jako reformowanych i przypisuje do reformowanej parafii w Krokowej. W połowie XIX wieku wspólnota była luterańska. Tablica przy cmentarzu podaje dla najstarszego nagrobka rok 1858, a hasło w Wikipedii, które powtarza jej treść niemal dosłownie, ma w tym miejscu rok 1848.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Krockow i podaje tu 448 ewangelików.

Źródła: F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 576, 578, 582, 583; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), karta „Karwieńskie Błota I” z 15 listopada 1984 roku; tablica informacyjna przy cmentarzu (fot. A. Godfrejów-Tarnogórska, 28 listopada 2020); „Cmentarz ewangelicki w Karwieńskich Błotach Pierwszych”, Wikipedia; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. III, hasło „Karwieńskie błoto”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Putzig, s. 64–65, poz. 23; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Putzig, poz. 22; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 164–165, nr 112; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 177, pozycja 163; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 169; „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, nr 18 (1998), s. 6 (list W. Schrödera z 22 października 1998 roku).