Kębłowo Nowowiejskie / Łowcze — cmentarz ewangelicki

Kębłowo Nowowiejskie, do 1945 roku Kamelow, to wieś ulicówka nad rzeką Kisewką, w dawnym powiecie lęborskim, w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Dawny cmentarz ewangelicki leży w połowie drogi do Łowcza, które Marek Drzewiecki objaśnia jako „górne lub małe Kębłowo”, przy samej drodze, na wzgórzu, którego niemal cały wierzchołek zajmuje. Wyraźnych granic nie ma, ale obszar można oszacować na około 70 na 40 metrów. Prowadziły tu dwie bramy — południowa od strony Łowcza i północna od Kębłowa — obie zachowane do dziś w formie filarów; do północnej wiodły kamienne schody. Po murze od północy i południa nie zostało śladu; wschodnią granicę wyznacza skarpa wzgórza z resztkami starodrzewu, zachodnią — pola uprawne.

Piękne stare dęby rosną przy bramie północnej i to od tej strony zaczynają się pochówki, ciągnące się aż na szczyt. Teren dzieli się na trzy części. Przy bramie biegnie ścieżka; po jej lewej stronie leżą duże groby rodzinne, po prawej pojedyncze, ułożone w wyraźne rzędy pod górę. Na dwóch trzecich wysokości wzgórza niski betonowy murek zmienia układ na poprzeczny, a gęste zakrzaczenie utrudnia tam dostęp. Na szczycie leżą groby najbardziej różnorodne — dziecięce, pojedyncze i rodzinne, w tym jeden o rzadko spotykanych słupkach ogrodzenia łączonych niegdyś kwadratowymi prętami stalowymi. Leży tam też kupka czerwonych cegieł; według miejscowych opowieści stała tu niegdyś mała kapliczka albo większy grobowiec. Elementów metalowych nie zachowało się prawie wcale. Na nielicznych betonowych krzyżach dają się jeszcze odczytać inskrypcje, w tym daty śmierci z 1937 i 1940 roku.

W wojewódzkiej ewidencji zabytków cmentarz figuruje jako zabytkowy cmentarz w Kębłowie, gmina Nowa Wieś Lęborska, na działce 231; nie należy go mylić z reliktem cmentarza ewangelickiego dawnych właścicieli majątku w Kębłowie w gminie Luzino (działka 714).

Kębłowo ma słowiańską nazwę, a najstarsza wzmianka o nim pochodzi z 1402 roku. Wieś była rolniczym zapleczem Lęborka, do którego należała — tak jak Lubowidz i Nowa Wieś; nadanie to potwierdził w 1507 roku Bogusław X, a dokument z 1658 roku utrzymał ją jako lenno miasta, co poświadczył elektor brandenburski. Działała tu cegielnia, którą kamera lęborska sprzedała jako deficytową. W 1784 roku Kębłowo należało do dóbr własnych miasta Lęborka i leżało pół mili na północ-północny wschód od niego, w dolinie nad strumieniem. Wokół rosły lasy dębowe, świerkowe i olchowe, a mieszkańcy należeli do parafii w Garczegorzu (Garzigar).

Według Brüggemanna w 1784 roku mieszkało tu czterech chłopów, trzech chałupników i sołtys — razem dziewięć dymów. W pierwszej połowie XIX wieku chłopi z Kębłowa wykupili się z czynszu na rzecz Lęborka i stali się samodzielnymi gospodarzami, a ludność rosła: 233 mieszkańców w 1875 roku i 276 w 1910. Nieopodal wsi, w leśnym wąwozie, leży sjenitowy głaz narzutowy, jeden z największych na ziemi lęborskiej, zwany Szerokim Kamieniem. W okresie międzywojennym odłupanymi z niego płytami wykładano chodniki w Lęborku, a miejscowa ludność wiązała z nim dwie opowieści: o skarbie, który odczarować może tylko młodzieniec urodzony w niedzielę, jeśli znajdzie się tu w noc świętojańską, i o zaklętym zamku, który wybawi ktoś przybyły o sobótkowej północy z leszczynową różdżką.

Własnego kościoła ani kaplicy Kębłowo nie miało. Ewangelicy należeli do parafii w Garczegorzu (Garzigar) w synodzie lęborskim. Wśród miejscowości tej parafii Ernst Müller wymienia w 1912 roku „Carmielow”; wieś do tej parafii przypisuje spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, który naliczył w gminie wiejskiej Kamelow 223 ewangelików i 31 katolików. Katolicy podlegali parafii w Lęborku, a urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy mieściły się w Nowej Wsi (Neuendorf).

Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 635,6 hektara, 30 domów i 252 mieszkańców, w tym 239 ewangelików i trzynastu katolików, z tą samą parafią ewangelicką. Według Franza Schultza w Garczegorzu wzniesiono kościół ewangelicki w 1740 roku, a kolejny w 1817 roku; obecny, neogotycki, Drzewiecki opisuje jako budowany w latach 1817–1897, a roku 1897 Schultz nie podaje. Urzędowy wykaz parafii prowincji Pomorze z początku lat dwudziestych XX wieku podaje dla Garczegorza 1400 dusz i kolejne 1300 w gminie filialnej w Nowej Wsi Lęborskiej.

Łowcze (Jägerhof), nazywane górnym albo małym Kębłowem, nie miało samodzielności komunalnej: Schultz wymienia je wśród osad powiatu bez własnego samorządu, w większości — jak pisze — nowszego pochodzenia, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje je jako część gminy wiejskiej Kamelow, z jednym budynkiem mieszkalnym i 12 mieszkańcami. Obok przysiółka biegł dawny trakt furmański z Gdańska do Słupska, prowadzący wysokim brzegiem doliny Łeby „bei Jägerhof und Miggow vorüber”. Około 1912 roku jedna z dwóch gospód Kębłowa, należąca do Berganderów, stała w Łowczu. Osadę zajęła Armia Czerwona 10 marca 1945 roku.

Wieś należy dziś do rzymskokatolickiej parafii Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Nowej Wsi Lęborskiej; diecezjalny wykaz parafii wymienia wśród jej kościołów filialnych świątynię Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Kębłowie.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Stettin 1912, s. 249; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 35–36, 41 i 339; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”, hasła Kębłowo Nowowiejskie — Kamelow i Garczegorze — Garzigar; wojewódzka ewidencja zabytków; Messtischblatt 1:25 000, ark. 1472 Lębork (Lauenburg) 1937; Wojewódzka i gminne ewidencje zabytków — WEZ gminy Nowa Wieś Lęborska; Wojewódzka i gminne ewidencje zabytków — scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Gemeindelexikon für das Königreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern — urzędowy wykaz parafii, kościołów i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1039–1040; Diecezja Pelplińska, karta parafii Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Nowej Wsi Lęborskiej (diecezja-pelplin.pl, stan z 11 listopada 2026 roku).