Kępniewo — cmentarz mennonicki

Kępniewo (po niemiecku Kampenau albo Campenau, a w zapisie z 1600 roku Campenew) leży na Żuławach, w gminie Markusy, przy dawnej granicy powiatu sztumskiego i Prus Wschodnich. Po mennonitach został tu cmentarz; zachowały się z niego aleja lipowa i nagrobek rodziny Janzen w kształcie kapelusza napoleońskiego.

Parafię katolicką wieś miała w Thiergart, czyli w Tyrgardzie; jak podaje Bernhard Schmid, wcielono ją do tej parafii na mocy przywileju z 1337 roku. Dawniej wieś należała do królewskiej ekonomii malborskiej; lustracja z 1565 roku zastała ją w dożywotnim władaniu Jana Kostki, kasztelana gdańskiego i podskarbiego pruskiego, i opisała jako „pustą dziedzinę, w której nie masz gruntu rolnego, jeno pastwiska”.

Tutejsi ewangelicy należeli do parafii w Lichtfelde, wsi w ówczesnym powiecie sztumskim, przy granicy powiatu malborskiego. Lichtfelde miało i kościół katolicki, i luterański. Tamtejsza gmina przeszła na luteranizm około 1552 roku i do 1668 roku zajmowała starą farę; potem, przegrawszy proces z katolickim proboszczem z Thiergart, budowała sobie kolejne własne kościoły. 22 września 1793 roku poświęcono ostatni z nich, szachulcowy i bez wieży.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 410 mieszkańców: 260 luteranów, 52 katolików i 98 mennonitów.

Hermann Eckerdt (1868) wymienia Kępniewo, po niemiecku Kampenau, wśród wsi Małych Żuław mających tak zwane włóki holenderskie; o włókach tych ogólnie pisze, że były pierwotnie osadami mennonickimi i w jego czasach w większości zamieszkiwali je mennonici. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Campenau 74 budynki mieszkalne i 595 mieszkańców, w tym 429 ewangelików, 88 katolików i 78 mennonitów. Wymieniał tu 49 gospodarstw i dwie zagrody chałupnicze, nadane w 1819 roku na własność. W podręczniku z 1869 roku Kampenau stanowiło też własny okręg szkolny.

Słownik geograficzny opisuje Kępniewo jako wieś włościańską ówczesnego powiatu malborskiego o 126 włókach obszaru. W Gronowie wieś miała pocztę i stację kolejową. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, który mennonitów nie wyróżniał osobną rubryką, zapisał wieś na stronie 12 pod pozycją 50: 548 mieszkańców, w tym 420 ewangelików, 63 katolików i 65 innych chrześcijan.

W 1939 roku Kępniewo należało do parafii ewangelickiej w Jeziorze (Thiensdorf).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Lichtfelde i podaje tu 374 ewangelików.

Aleksandra Paprot, która w lipcu 2010 roku badała cmentarze ewangelickie i mennonickie Żuław Elbląskich, datuje ten cmentarz na drugą połowę XVIII wieku. Od głównej drogi prowadzi do niego aleja brzozowa. Najstarszy nagrobek, cippus, pochodzi z 1796 roku; zachowało się wtedy około 140 nagrobków. Cmentarz nie był ogrodzony i nic nie zatrzymywało niszczenia grobów. Mieszkaniec wsi, przesiedlony tu w 1947 roku w akcji „Wisła”, pamiętał ogrodzenie z kutymi bramami, rodzinne grobowce oraz krzyże żeliwne i betonowe; płot i grobowce rozebrano i nocą wywieziono samochodami.

🟡 Źródła różnią się co do alei: materiały turystyczne gminy Markusy mówią o lipowej, Paprot o brzozowej, biegnącej od głównej drogi do Kępniewa.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 171; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 12–13, poz. 50; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom III, hasło Kępniewo, i tom V, hasło Lichtfelde; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 509; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 30, nr 23; materiały turystyczne gminy Markusy; portal dzieje.pl; D. Lange, „Geographisches Ortsregister Ostpreußen”, 2005, karta miejscowości Kampenau w Bildarchiv Ostpreußen; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 143, pozycja 23; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; A. Paprot, „Losy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na Żuławach Elbląskich”, w: „Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich”, red. A. W. Brzezińska, U. Wróblewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37–46 (badania terenowe z lipca 2010 roku).