Kiełpin — cmentarz ewangelicki pół kilometra od kościoła

Cmentarz ewangelicki w Kiełpinie — do 1945 roku Woltersdorf — leży w powiecie człuchowskim, około pół kilometra od kościoła. Krajowa ewidencja zabytków prowadzi go jako „cmentarz ewangelicki” z połowy XIX wieku; wojewódzki wykaz cmentarzy zna w Kiełpinie jeden cmentarz ewangelicki, pod pozycją 72. We wsi stoi kościół pod wezwaniem świętego Andrzeja Apostoła, dziś filialny rzymskokatolicki, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-90 w 1958 roku.

Cmentarz przykościelny przy kościele świętego Andrzeja Apostoła to osobny obiekt.

Kiełpin leży nad jeziorem Kiełpin, w dawnym starostwie człuchowskim. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1352 roku, lokacja na prawie chełmińskim z 1355, kiedy Henryk von Thaba, komtur człuchowski, wydał sołtysowi Henrykowi Steynbergowi sześćdziesiąt włók. Dalsze nadania Słownik geograficzny umieszcza w latach 1375 i 1380 i wiąże z wielkim mistrzem Winrykiem von Kniprode: w 1375 roku dwanaście włók otrzymał Jakub z Kiełpina, a w 1380 roku siedemdziesiąt włók — Jakub von Guntirsberg (Güntersberg).

Siedzibą kościoła macierzystego był Kiełpin na początku XVII wieku. Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że w 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przyłączył do Kiełpina — i tu wprost dodaje niemiecką nazwę Woltersdorf — kościół prywatnego patronatu w Rychwałdzie. Ten sam autor przypuszcza, że w czasie pierwszej wojny szwedzkiej kościół rychwałdzki zajęli innowiercy, stary rozebrali, a nowy postawili na jego miejscu. Według Fankidejskiego około 1650 roku przywrócił go katolikom Andrzej Galimski.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Kiełpin (Woltersdorf) dzielił się na dwa działy: A należał do Joachima Reimera von Manteuffla, od 1723 roku do Katarzyny Konstancji Wolskiej-Pawłowskiej (Powalskiej), a od 1751 roku do Antona Heinricha von Lewald-Powalskiego; B — do Antona von Borna i jego żony Eleonory Edmundy z Kiełpińskich, od 1739 roku do Jana Rigisz-Modrzewskiego i jego żony Anny z Doręgowskich, a od 1766 roku do ich zięcia Antoniego Radlińskiego. W wykazie wasali z 1774 roku w Kiełpinie mieszkał 40-letni Karol Radoliński (tak u Bära), a część dóbr należała do 62-letniego Lehwald-Powalskiego, byłego ławnika ziemskiego i kapitana saskiego, mieszkającego w Kiełpinku.

Do tutejszych dóbr rycerskich należał folwark Olszanka, po niemiecku Elsenhof. Słownik geograficzny zapisał, że założono go w 1866 roku i że tak nazwali go ówcześni niemieccy właściciele, a w 1868 roku stało tam jedenaście budynków; mieszkał w nich jeden katolik i czterdziestu dziewięciu ewangelików. Szkoła była w Kiełpinie, parafia katolicka w Przechlewie, a poczta w Człuchowie. W Kiełpinie działała szkoła ewangelicka, którą notuje Słownik geograficzny; ewangelików przypisywano do parafii w Człuchowie.

Słownik notuje w dobrach i wsi razem 153 ewangelików wobec pięćdziesięciu katolików, a osobne hasło dla Woltersdorfu — 23 mieszkańców, w tym szesnastu ewangelików. W wykazie gmin prowincji Prusy Zachodnie, do której powiat człuchowski wówczas należał, sporządzonym na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, w dziale gmin wiejskich, na stronie 162 pod pozycją 83, stoi Woltersdorf z pięcioma domami, pięcioma gospodarstwami domowymi, dziesięcioma mężczyznami i trzynastoma kobietami; ewangelików było szesnastu, katolików siedmiu, a parafia ewangelicka mieściła się w Człuchowie. Obwód dworski tej samej nazwy, wykazany osobno na stronie 164 pod pozycją 138, liczył 201 mieszkańców: 140 ewangelików i 61 katolików, również z parafią ewangelicką w Człuchowie (Schlochau).

W 1867 roku Kiełpin liczył 112 mieszkańców, a w 1925 roku — 236. W źródłach nie znaleziono liczb wyznaniowych z XX wieku.

Karta cmentarza z 30 października 1992 roku ocenia go słowami: „nagrobki usunięte bądź zniszczone, drzewostan w 50 %”. Cmentarz leżał wtedy w południowo-wschodniej części wsi przy drodze polnej, wśród pól uprawnych, a po ogrodzeniu pozostały fundamenty muru kamiennego o długości stu sześćdziesięciu metrów. Zachowały się trzy wolno stojące nagrobki i około trzydziestu mogił, a najstarszym z nich był cippus z 1896 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W jednym opisie kościół jest świątynią szachulcową z 1788 roku, remontowaną w 1886, w Słowniku geograficznym — kościółkiem drewnianym patronatu prywatnego, poświęconym w 1835 roku i będącym filią parafii w Przechlewie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Człuchów (Schlochau) i podaje tu 22 ewangelików i 128 w obszarze dworskim.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; karta cmentarza w Kiełpinie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 369 (s. 16), nr 386 (s. 17), nr 1377 (s. 132); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.