Kiełpin — cmentarz przykościelny (dawny ewangelicko-katolicki)

Cmentarz przykościelny leży przy kościele filialnym świętego Andrzeja Apostoła w Kiełpinie, do 1945 roku Woltersdorf, w powiecie człuchowskim. Ewidencja konserwatorska notuje go jako dawny cmentarz ewangelicko-katolicki. Krajowa ewidencja zabytków prowadzi w Kiełpinie dwa cmentarze: ten przykościelny oraz odrębny cmentarz ewangelicki z połowy XIX wieku, leżący około pół kilometra dalej; wojewódzki wykaz cmentarzy ma tylko jeden wiersz — pozycję 72, oznaczoną jako cmentarz ewangelicki — a sąsiedni Kiełpinek prowadzi pod własną pozycją.

Po 1945 roku kościół i cmentarz pozostały rzymskokatolickie i są czynne.

Wieś lokowano w 1355 roku na prawie chełmińskim. Średniowieczny kościół przejęli w okresie Reformacji luteranie — a byli nimi właściciele wsi, Manteufflowie-Kiełpińscy. Hermann Freytag wymienia wśród świadków aktu, którym starosta Stanisław Latalski powołał luterańskiego duchownego Jana Elharda na proboszcza Człuchowa, Christiana Manteuffla na Woltersdorf i zalicza świadków tego aktu do ewangelickiej szlachty okolicy.

Według zapisu księdza Jakuba Fankidejskiego w 1617 roku arcybiskup Gembicki przyłączył do parafii w Kiełpinie kościół w Rychwałdzie, świątynię prywatnego patronatu, którą prawdopodobnie w czasie pierwszej wojny szwedzkiej przejęli innowiercy, a około 1650 roku odzyskali katolicy. Po wizytacji z 1653 roku, która zastała parafię nieobsadzoną, kiełpińską świątynię włączono do katolickiej parafii w Przechlewie, a od 1901 roku do nowo utworzonej parafii w Polnicy.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 157–158) pod koniec XVII wieku mieszkańcy Kiełpina, gdzie kilkadziesiąt lat wcześniej zlikwidowano zbór luterański, odmówili wydzielenia placu pod budowę katolickiej szkoły.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Kiełpin (Woltersdorf) dzielił się na dwa działy: A należał do Joachima Reimera von Manteuffla, od 1723 roku do Katarzyny Konstancji Wolskiej-Pawłowskiej (Powalskiej), a od 1751 roku do Antona Heinricha von Lewald-Powalskiego; B — do Antona von Borna i jego żony Eleonory Edmundy z Kiełpińskich, od 1739 roku do Jana Rigisz-Modrzewskiego i jego żony Anny z Doręgowskich, a od 1766 roku do ich zięcia Antoniego Radlińskiego. W wykazie wasali z 1774 roku w Kiełpinie mieszkał 40-letni Karol Radoliński (tak u Bära), a część dóbr należała do 62-letniego Lehwald-Powalskiego, byłego ławnika ziemskiego i kapitana saskiego, mieszkającego w Kiełpinku.

Obecny kościół, o konstrukcji szachulcowej, pochodzi z 1788 roku. Wykaz rejestru zabytków opisuje kościół jako szachulcowy z końca XVIII wieku. Stojący obok dzwon pochodzi z 1566 roku. Obiekt wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-90 decyzją z 13 maja 1958 roku.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Woltersdorf 20 domów mieszkalnych i 203 mieszkańców, w tym 153 ewangelików i 50 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Człuchowie; katolicy — do parafii Prechlau; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny w haśle „Kiełpin 5.” tomu czwartego notuje w dobrach i wsi razem 153 ewangelików wobec pięćdziesięciu katolików, przy 49 budynkach i dwudziestu domach. Osobne hasło tomu XIII, dotyczące samego Woltersdorfu, podaje 23 mieszkańców w pięciu domach, w tym szesnastu ewangelików i siedmiu katolików. Tak samo dzieli te liczby wykaz gmin prowincji Prusy Zachodnie, sporządzony na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku: w dziale gmin wiejskich, na stronie 162 pod pozycją 83, Woltersdorf liczy 23 mieszkańców, w tym szesnastu ewangelików i siedmiu katolików.

W dziale obwodów dworskich — zaczynającym się na pozycji 86 i biegnącym alfabetycznie do końca powiatu — na stronie 164 pod pozycją 138 stoi obwód dworski tej samej nazwy. W obwodzie dworskim spisano 201 mieszkańców, w tym 140 ewangelików i 61 katolików. Do prowincji Prusy Zachodnie należał wówczas powiat człuchowski.

Ewangelicy należeli do parafii w Człuchowie (Schlochau) i mieli tu własną szkołę; Harnoch wymienia Kiełpin wśród miejscowości szkolnych tamtejszej parafii ewangelickiej, liczącej 5357 dusz, a zarazem wśród kościołów katolickich jej okręgu. Do dóbr kiełpińskich należał też folwark Olszanka, po niemiecku Elsenhof, założony w 1866 roku — Słownik geograficzny notuje przy nim parafię w Przechlewie i szkołę w Kiełpinie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Hasło Woltersdorf w tomie trzynastym Słownika geograficznego mówi o świątyni wzniesionej „w pierwszej połowie bieżącego stulecia”, a wykaz rejestru zabytków datuje kościół na koniec XVIII wieku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Człuchów (Schlochau) i podaje tu 22 ewangelików i 128 w obszarze dworskim.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 505; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 369 (s. 16), nr 386 (s. 17), nr 1377 (s. 132); H. Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, Danzig 1905, s. 74; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 146–147; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 157–158.