Kiełpinek — cmentarz ewangelicki

Kiełpinek, po niemiecku Hasseln, leżał około mili na północ od Człuchowa, w okolicy lesistej. Była to wieś rycerska; po jej ewangelickich mieszkańcach pozostał cmentarz. Kiełpinek należał kolejno do prowincji: Prusy Zachodnie do przełomu 1919 i 1920 roku, Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie w latach 1920–1938, Pomorze od 1938 roku.

Gminna ewidencja zabytków notuje cmentarz pod pozycją 81 jako „cmentarz ewangelicki”, bez datowania i bez opisu stanu. Karta cmentarza z 30 października 1992 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki usunięte, drzewostan zach.w 70 %”. Cmentarz zajmował wtedy dziesięć arów w lesie, był otoczony wałem ziemnym i połączony aleją świerkową z drogą polną; granice dawnego układu pozostawały czytelne.

W 1992 roku zachowały się cztery mogiły, a najstarszym zachowanym nagrobkiem była stela z 1887 roku. W źródłach nie znaleziono daty założenia cmentarza ani wiadomości o jego losach po 1945 roku: hasła Słownika geograficznego o Kiełpinku i o Kiełpinie cmentarza nie wymieniają, a w wykazie rejestru zabytków wsi nie ma. W źródłach nie znaleziono wiadomości o początkach wsi ani o tym, kiedy i za czyją sprawą jej mieszkańcy przyjęli luteranizm.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Kiełpinek (Hasseln, w wykazie wasali także Klein-Kielpin) należał do Joachima Reimera von Manteuffla, od 1725 roku do Katarzyny Konstancji Wolskiej-Powalskiej. W 1751 roku majątek przeszedł do Antona Heinricha von Lewald-Powalskiego. W wykazie wasali z 1774 roku mieszkał tu 62-letni Lehwald-Powalski, były ławnik ziemski i kapitan saski.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Hasseln jako majątek rycerski. Notował tu siedem domów mieszkalnych i 120 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego. W tym podręczniku dzieci przypisano do okręgu szkolnego Woltersdorf.

Słownik geograficzny podaje dla Kiełpinka piętnaście budynków i areał 3525 morgów, a z wyznań wymienia wyłącznie ewangelików. W wykazie gmin sporządzonym po spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku są także katolicy. Na stronie 162 pod pozycją 108, w dziale obwodów dworskich, pod nazwą „Hasseln” widnieje 127 mieszkańców, w tym 73 ewangelików i 54 katolików. W tej pozycji wykaz notuje pięć miejsc zamieszkania, dziewięć domów i dwadzieścia gospodarstw.

W źródłach nie znaleziono kościoła w Kiełpinku; Agathon Harnoch wymienia Hasseln wśród miejscowości parafii człuchowskiej. Katolicy z okolicy korzystali z kościoła świętego Andrzeja w sąsiednim Kiełpinie, poświęconego według Słownika geograficznego w 1835 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Człuchów (Schlochau) i podaje tu 48 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom IV, hasła Kiełpinek i Kiełpin; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Schlochau, s. 162–163, poz. 108; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, 1890, s. 504 (parafia Schlochau); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Zabytki — Urząd Gminy w Człuchowie; karta cmentarza w Kiełpinku, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 369 (s. 16), nr 1287 (s. 114–115); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 132–133; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.