Kiezmark — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Kiezmarku (po niemiecku Käsemark) jest przykościelny: otacza dawną świątynię ewangelicką z 1727 roku, wzniesioną na starszych fundamentach. Wieś leży na lewym brzegu Wisły, na Żuławach Gdańskich, w dawnym powiecie Danziger Niederung — w miejscu, gdzie rzeka dzieli się na odnogę gdańską i elbląską i gdzie Słownik geograficzny odnotował przewóz na drugi brzeg. Do 1920 roku należała do Prus Zachodnich, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Ksiądz Jakub Fankidejski wymienił kościół w Kiezmarku — jako „kościół w Kiermarku (Kisemark)” — wśród świątyń dawnego dekanatu steblewskiego, które w czasach Reformacji przeszły do ewangelików. Fankidejski upatrywał przyczyny w prawie patronatu, jakie wykonywał nad nimi magistrat gdański. Przeciwstawiał im sąsiednie Giemlice, podlegające biskupowi kujawskiemu i pozostałe przy katolicyzmie. Pisząc w 1880 roku, notował, że wszystkie te kościoły są nadal w rękach ewangelików — z jednym wyjątkiem, kościoła w Suchym Dębie, który, jak zapisał, „zaginął”.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1688 roku, konfirmacji od 1815 roku i wykaz komunikantów z lat 1854–1874 oraz od 1890 roku, a także kronikę kościelną założoną w 1839 roku, z wiadomościami od 1687 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1688— K 1854—74; 1890— Konf 1815—. »Gedenkbuch der Kirche zu K.«, 1839 begonnen, mit Nachrichten von 1687 nach älteren Aufzeichnungen”.

We wsi była samodzielna parafia luterańska z własnym kościołem i szkołą, a katolicy należeli do parafii w Fürstenwerder. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 481 mieszkańców: 334 luteranów, 141 katolików i 6 mennonitów; parafia luterańska była w Kiezmarku. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Käsemark 78 budynków mieszkalnych i 754 mieszkańców, w tym 594 ewangelików, 154 katolików i sześciu Żydów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Żuławkach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny naliczył tu około 1880 roku 594 ewangelików i 154 katolików w 78 domach, przy 22 gburach i 34 zagrodnikach na 4348 morgach obszaru.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 900 mieszkańców, w tym 723 ewangelików, 167 katolików i dziesięciu Żydów. Rubryka „inni chrześcijanie” jest przy Kiezmarku pusta, a hasło Słownika geograficznego wylicza wyłącznie katolików i ewangelików.

Według Harnocha cmentarz kościelny w Kiezmarku był własnością gminy politycznej, nie parafii. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Kiezmarku, liczącej wtedy 1040 ewangelików. W 1945 roku świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki; nosi ona dziś wezwanie Matki Bożej Częstochowskiej. Po ucieczce i wysiedleniu niemieckich ewangelików nekropolia zaczęła służyć parafii katolickiej i pozostaje czynna.

Zachowało się na niej kilka dawnych nagrobków ewangelickich, w tym wysoki obelisk. Rejestr zabytków województwa pomorskiego obejmuje oba obiekty jednym numerem A-291: kościół parafialny wraz z cmentarzem przykościelnym wpisano 6 sierpnia 1962 roku, a sam cmentarz przykościelny — decyzją z 14 października 1987 roku; wykaz datuje go na przełom wieków szesnastego i siedemnastego. W wojewódzkiej ewidencji zabytków obiekt figuruje pod pozycją siedemdziesiątą pierwszą, przy ulicy Spacerowej 8, jako cmentarz przykościelny parafialny, dawniej ewangelicki.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 633 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1087 dusz.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 400; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 4, nr 52; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau — Kreis Danziger Niederung, s. 18–19, poz. 23; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 204–205; wykaz zabytków wpisanych do rejestru województwa pomorskiego (numer A-291, decyzje z 6 sierpnia 1962 i 14 października 1987 roku); wojewódzka ewidencja zabytków (Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków), gmina Cedry Wielkie, poz. 71; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 200–201, nr 63; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 27; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 44, pozycja 122; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25.