Kiezmark — dawny kościół ewangelicki (ob. MB Częstochowskiej)

Kiezmark — po niemiecku Käsemark — leży na Żuławach Gdańskich, w gminie Cedry Wielkie; przed 1945 rokiem należał do powiatu Danziger Niederung, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a potem do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Szachulcowy kościół stoi do dziś: po 1945 roku przejęli go katolicy jako kościół Matki Bożej Częstochowskiej, a w rejestrze zabytków figuruje od 1962 roku.

Wieś otrzymała przywilej lokacyjny w 1349 roku, za wielkiego mistrza Henryka Dusemera; plebanii wyznaczono wtedy trzy łany. Kościół wzmiankowany jest w 1592 oraz 1653 roku, a po Reformacji przeszedł w ręce ewangelickie i służył gminie luterańsko-unijnej aż do 1945. Ksiądz Jakub Fankidejski wymienia „kościół w Kiermarku (Kisemark)” wśród świątyń dawnego dekanatu steblewskiego, które przeszły do ewangelików, ponieważ prawo patronatu wykonywał magistrat gdański.

Hermann Freytag wymienia przedreformacyjnych duchownych Kiezmarka: Jacobusa z początku XV wieku, Vincentiusa (1488) i Marcusa Beckera (1492).

Kiezmark był siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej. Wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku pokazuje, jak daleko zaszła tu zmiana wyznaniowa: przy każdej z dwunastu parafii zapisano, ile ziemi kościelnej trzyma luterański duchowny i ile mu wieś płaci zamiast dziesięcin. W Kiezmarku duchowny trzymał trzy łany dające około 146 florenów, przy wsi liczącej sześćdziesiąt łanów; do parafii należał wtedy także Szmerblok. Pozostał przy niej długo: w 1890 roku okręgami szkolnymi parafii były Kiezmark, Szmerblok i Schönrohr, a spis z 1910 roku wciąż wskazuje Kiezmark jako parafię ewangelicką Szmerbloku. W marcu 1904 roku Królewska Komisja Generalna dla prowincji Prusy Zachodnie i Poznańskie w Bydgoszczy ogłosiła postępowanie o wykup ciężarów realnych, które grunty w Schönrohr świadczyły na rzecz ewangelickiej plebanii i organistówki w Kiezmarku.

Pierwszym duchownym ewangelickim Harnoch nazywa Enocha Hutzinga, wzmiankowanego od 1592 roku. Z późniejszych zapamiętano dwóch: Andreasa Bütnera (1651–1652), znanego jako poeta łaciński, oraz Carla Tauta (1705–1721), koronowanego poetę i członka towarzystwa „Schwanengesellschaft”.

Według Abrahama Hartwicha (1723) pierwszym duchownym ewangelickim w Kiezmarku był od 1592 roku Enoch Hüsing starszy, a pięć lat później, w 1597 roku, przeniesiono tu z Osic Mikołaja Meuseliusa; później służyli tu Jan Papenius i Marcin Scheritius, który przybył w 1628 roku i zmarł w 1650 roku. Według Hartwicha po śmierci Andrzeja Büttnera przyszedł do Kiezmarku w 1653 roku Erdmann Zernebach, który w 1657 roku odszedł do gdańskiego Lazaretu; w 1660 roku przybył Ernest Bartholdi, zmarły tu w 1676 roku, a po nim urząd objął Michał Ewald, powołany gdzie indziej w 1686 roku.

Według Hartwicha pod koniec XVII wieku duchownymi w Kiezmarku byli Wilhelm Osterstock i Samuel Hamel; w 1700 roku przybył magister Jan Schelwig, w 1705 roku powołany na diakona do kościoła Świętej Trójcy w Gdańsku, a na jego miejsce przyszedł w 1705 roku z Leszków Karol Taut, któremu w 1721 roku dodano jako zastępcę Natana Henryka Mollera z Herrengrebin.

Rękopis Praetoriusa uzupełnia ten ciąg. Według rękopisu Praetoriusa Enoch Hüsing (Hutzing) starszy, od 1597 roku diakon przy kościele świętego Jana w Gdańsku, został tam pastorem w 1609 roku. Mikołaj Meuselius przeszedł do gdańskiego szpitalnego kościoła Bożego Ciała — według rękopisu w 1612 roku, a według zapisu w żuławskiej „zielonej księdze” 23 lutego 1613 roku, bo sparaliżowało mu ręce i miał się tam leczyć. Jan Papenius, powołany w 1613 roku, zmarł w lutym 1627 roku, w wieku 45 lat; według rękopisu Praetoriusa pochowano go 25 lutego w Gdańsku, przy kościele świętego Jana. Wilhelm Osterstock, wcześniej katecheta w Herrengrebin, został powołany pod koniec 1686 roku, ordynowany 14 stycznia 1687 roku i wprowadzony 19 stycznia, a już we wrześniu 1687 roku został diakonem przy kościele świętego Jana.

Samuel Hamel, wprowadzony 9 listopada 1687 roku, zmarł według rękopisu Praetoriusa w trzeci dzień Wielkanocy, 13 kwietnia 1700 roku, w wieku 48 lat, i został pochowany 26 kwietnia. Po Mollerze przyszedł Grade, syn magistra Daniela Grade, pastora kościoła Mariackiego; w 1750 roku przeszedł on do Trutnów (Trutenau). Po Wagnerze (1750–1754) służył tu Suter, urodzony w 1719 roku w Gdańsku, wcześniej w domu ubogich (Spendhaus), który w 1759 roku przeszedł do Wocław.

Łaciński spis pastorów w księdze parafii podaje dzienne daty ich zmian na urzędzie. Johanna Theodora Grade, powołanego w 1739 roku, wprowadzono w urząd 22 listopada, w 26. niedzielę po Trójcy Świętej, a 29 listopada, w pierwszą niedzielę Adwentu, wygłosił kazanie wstępne. Jego następcę, pastora, którego nazwisko w spisie jest nieczytelne, wprowadzono w urząd 12 lipca 1750 roku; 18 listopada 1754 roku powołano go do Trutnów (Trutenau), a z parafią pożegnał się w drugą niedzielę Adwentu. Nathanael Gottlieb Suter otrzymał powołanie 9 grudnia 1754 roku, 17 grudnia został ordynowany, 22 grudnia, w czwartą niedzielę Adwentu, wprowadzony w urząd, a w pierwszy dzień Bożego Narodzenia wygłosił kazanie wstępne; 29 października 1759 roku wybrano go na pastora w Wocławach (Wotzlaff), a z parafią pożegnał się w 23. niedzielę po Trójcy Świętej.

Według dopisku w spisie zmarł w czerwcu 1784 roku. Abrahama Rahta wprowadzono w urząd w drugą niedzielę Adwentu 1759 roku i tego samego dnia wygłosił kazanie wstępne. Dalszy zapis, prowadzony w pierwszej osobie, podaje, że jego autor „wbrew oczekiwaniu i mniemaniu wielu” został 7 grudnia 1770 roku wybrany na pastora szpitala („Pastor Nosocomii”) i ostatni raz pożegnał się z parafią w drugi dzień Bożego Narodzenia. Michaela Mündla wprowadzono w urząd 13 stycznia 1771 roku, w pierwszą niedzielę po Epifanii, a kazanie wstępne wygłosił 20 stycznia.

Daniel Theodor Grade otrzymał powołanie 19 lutego 1783 roku, 18 marca został ordynowany, 30 marca, w niedzielę Laetare, wprowadzony w urząd, a 6 kwietnia, w niedzielę Judica, wygłosił kazanie wstępne. 1 września 1790 roku wybrano go na pastora w Koźlinach (Güttland); według spisu pożegnał się z parafią ze smutkiem 26 września, w 17. niedzielę po Trójcy Świętej, a zmarł w Koźlinach 16 września 1802 roku. Friedrich Wilhelm Struve, powołany z Osic (Wossitz), gdzie był pastorem prawie dziewięć lat, wygłosił w Kiezmarku kazanie wstępne 7 listopada 1790 roku, w 23. niedzielę po Trójcy Świętej. Friedricha Deschnera wprowadzono w urząd 2 sierpnia 1807 roku, w 10. niedzielę po Trójcy Świętej, a kazanie wstępne wygłosił 9 sierpnia.

Pastor Dragheim, który przez 31 lat sprawował urzędy kościelne w rodzinnym mieście, według spisu z pasterskiego pragnienia sam ubiegał się o parafię w Kiezmarku i otrzymał ją; w urząd wprowadzono go w niedzielę Jubilate 1839 roku. Jego następca Mundt urodził się według spisu 13 lutego 1810 roku, a powołanie otrzymał w kwietniu 1851 roku.

Księgę metrykalną kościołów w Kiezmarku, Szmerbloku i Schönrohr założono w 1785 roku; jej karta tytułowa wymienia administratora Eduarda Friedricha von Conradiego, pastora magistra Daniela Theodora Grade, między innymi przełożonych kościoła Friedricha Dirksena, Paula Behrenda i Michaela Heina. Na końcu księgi zapisywano liczbę przystępujących co roku do komunii: w 1785 roku było ich 1223, w 1790 roku 1290, w 1801 roku 1174, w 1808 roku 723, w 1812 roku 658, a w 1813 roku 339, z łacińskim dopiskiem „Propter belli calamitates et fugam”, czyli z powodu klęsk wojennych i ucieczki; w 1814 roku 428, w 1820 roku 721, w 1829 roku 345, w 1830 roku 507, w 1840 roku 604, a w 1888 roku 520.

Pastor Dragheim zapisał w tej księdze, że urząd w Kiezmarku objął na początku 1839 roku, po półtora roku służby jako duchowny przy kościele Świętej Barbary i po latach diakonatu i archidiakonatu przy kościele Świętego Jana w Gdańsku. Według katalogu pastorów w księdze kościelnej Trutnów Johann Theodor Grade, zanim w 1750 roku objął tamtą parafię, był duchownym w Kiezmarku przez dziesięć i pół roku, a Friedrich Deschner, który urząd w Trutnowych objął 2 lutego 1823 roku, przez piętnaście i pół roku.

Szkoła kiezmarska należała do lepiej uposażonych: jej nauczyciel na początku XVII wieku miał pomocnika, co na wsi zdarzało się rzadko. W 1620 roku o posadę nauczyciela i organisty ubiegał się tu Abraham Figulus, powołując się na dwa lata nauki u organisty w Królewcu i cztery u kapelmistrza gdańskiej fary. Na Boże Narodzenie 1637 roku dawano nauczycielowi z każdego domu pół funta świec, a w 1684 roku z każdego łana ćwierć korca żyta.

Nazwa tej wsi trafiła do dziejów wojennych Gdańska. Podczas wojny ze Szwecją gdańszczanie bronili szańców pod Kiezmarkiem — jak zapisał Paul Simson, stawili tam Szwedom najtwardszy opór, choć pozycję ostatecznie musieli oddać. Gustaw Adolf nie zdołał mimo to przystąpić do oblężenia samego miasta.

Według Hartwicha podczas oblężenia szańca przy Głowie Gdańskiej, 7 grudnia 1659 roku, miejscowi chłopi ukończyli umocnienie przy kościele w Kiezmarku, zwane szańcem kościelnym, bo żołnierze majora Thomsona z powodu wzbierającej Wisły nie mogli już kwaterować przy wale. Kronika pastora Tobiasza Colerusa z Cedrów Wielkich podaje, że 25 listopada 1659 roku wieczorem mały, ale dobrze umocniony szaniec w Kiezmarku wydano na mocy układu gdańszczanom; była w nim załoga złożona z kapitana, porucznika i 50 żołnierzy oraz dwa żelazne działa.

Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku wylicza klęski wsi: ucierpiała w wojnie trzynastoletniej, w wojnie z 1577 roku i w obu wojnach szwedzkich. Prom nadał tu w 1398 roku mistrz rybacki Johann von Dolle. W 1540 roku, w niedzielę przed dniem świętego Macieja, Wisła przerwała tu wał i zalała siedemnaście wsi, a szkody sięgnęły samego Gdańska. W lipcu 1577 roku król Stefan kazał zatopić pod Kiezmarkiem w Wiśle łodzie i barki obciążone piaskiem i kamieniami, ale nurt je wymył. 14 lipca 1627 roku Szwedzi zdobyli tutejszy szaniec miejski. W lipcu 1653 roku rozebrano stary kościół i wieżę i położono nowe fundamenty; burmistrz Constantin Ferber dał na to 2000 florenów polskich z własnej kiesy. Wieżę ukończono, osadzając gałkę, 6 września 1655 roku, a według pamiątkowego zapisu znalezionego w gałce w 1687 roku kosztowała blisko 4000 florenów.

7 marca 1657 roku Szwedzi przekopali wał wiślany przy wsi i zalali całe Żuławy; wałów nie naprawiono aż do końca wojny w 1660 roku, we wsi zostało niewiele domów, a zniszczona była nawet plebania. W 1687 roku, za pastora Samuela Hamela, wieżę na nowo naprawiono. Zakrystii długo nie było — pastor siedział za ołtarzem pod schodami na chór — aż kilka lat przed opisem Praetoriusa, za administracji burmistrza Christiana Schroedera, dobudowano ją od północy.

Kościół miał dwa chóry i organy, nie miał zegara bijącego, a na południowej stronie wieży był zegar słoneczny. Prócz trzech łanów pastor pobierał dziesięciny; filią był Szmerblok, a do kościoła chodziła też większość gospodarzy z Schönrohr, wolnej wsi nadanej w 1354 roku przez Winricha von Kniprode.

Na stronie księgi parafii obok łacińskiego spisu pastorów zapisywano też klęski i budowy. Wpis pod 7 marca 1657 roku dodaje, że wał naprzeciw wsi kazał przekopać król szwedzki Karol Gustaw i że woda zatopiła oziminy; wpis odsyła przy tym do historii Gdańska Reinholda Curickego, s. 374. 10 kwietnia 1674 roku Wisła przerwała wały o szóstej wieczorem, a potem o dziesiątej w nocy; w wale Wielkich Żuław powstały dwa wyłomy. 8 kwietnia 1729 roku Wisła wylała na Scharpau. Pod 23 marca 1731 roku, Wielkim Piątkiem, zapisano, że w Wielką Sobotę Wisła przerwała się w Gdańsku przed Bramą Długich Ogrodów („Langgartschen Thor”) przez kontreskarpę, a święta wielkanocne były przez to bardzo smutne. 24 stycznia 1737 roku Wisła przerwała się pod Schönhorst na Wielkie Żuławy i zalała wszystko.

W 1681 roku zbudowano w Kiezmarku nową plebanię. W nocy 23 września 1682 roku na plebanii zaczęło się palić na strychu nad wielką izbą, ale ogień ugaszono.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku obecną budowlę wzniesiono w 1727 roku w konstrukcji szachulcowej, pod patronatem magistratu gdańskiego. Według Viktora Zirkwitza stoi ona na fundamentach starszego kościoła z czasów krzyżackich — tak jak w sąsiednim Reichenbergu i Gottswalde. Wieża ma bardzo stary masywny trzon, górną część szachulcową, a od 1873 roku pokrycie cynkowe. 🟡 Piotr Birecki w artykule z 2017 roku podaje inne daty: według niego w 1592 roku wzniesiono w Kiezmarku dla luteranów nowy budynek kościelny, a około 1712 roku kościół rozbudowano, wykorzystując zachowaną w dobrym stanie zachodnią część poprzedniej świątyni.

Zachowało się manierystyczno-barokowe wyposażenie: ołtarz główny, ambona, chrzcielnica oraz osiemnastowieczny prospekt organowy przypisywany Andreasowi Hildebrandtowi — jednemu z najwybitniejszych organmistrzów gdańskich swojej epoki. Piotr Birecki, omawiając przestrzeń liturgiczną kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich, przywołuje kiezmarski ołtarz jako przykład układu, w którym w predelli umieszczono Paschę, wyżej Ostatnią Wieczerzę, a dopiero w zwieńczeniu Zmartwychwstanie; ambonę ustawiono tu w przejściu z prezbiterium do nawy, a Kiezmark wymienia też wśród żuławskich kościołów z malowidłami na stropie. Harnoch notuje przy kościele organy z pedałem, a cmentarz przykościelny nazywa własnością gminy politycznej.

Pastor Johann Moneta z Cedrów Wielkich zanotował, że w czasie oblężenia Gdańska w 1734 roku w Kiezmarku, pod nieobecność pastora Möllera, tutejszy nauczyciel Gronau tak dobrze pilnował kościoła i plebanii, że — z Bożą pomocą — piękny nowy kościół został zachowany w dobrym stanie i nie uszkodzono w nim nawet gwoździa.

Nową plebanię zbudowano w 1794 roku na koszt gmin Kiezmark i Schmerblock; według zapiski w księdze parafialnej gospodarze obu wsi płacili na nią od maja do grudnia po piętnaście groszy od włóki.

Zapiski parafialne, przechowywane dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, opisują powódź z 1829 roku: 9 kwietnia, w czwartek o czwartej nad ranem, spiętrzona krą Wisła przerwała wał pod Kiezmarkiem na szerokości około 450 prętów i pod Długim Polem (Langenfelde) na około 60 prętów i zalała okolicę. Woda sięgnęła ponad próg plebanii i zalała jej sień i kuchnię. Zapiska jest wyblakła; liczby prętów i szczegóły odczytano z zastrzeżeniem.

Wieś była w większości ewangelicka. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 481 mieszkańców: 334 luteranów, 141 katolików i 6 mennonitów, przy parafii luterańskiej w Kiezmarku (Käsemark). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Käsemark 78 budynków mieszkalnych i 754 mieszkańców, w tym 594 ewangelików, 154 katolików i sześciu Żydów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Żuławkach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 900 mieszkańców, w tym 723 ewangelików, 167 katolików i dziesięciu Żydów; Słownik geograficzny podaje 594 ewangelików i 154 katolików — tyle samo, co podręcznik z 1869 roku. W 1890 roku, według Harnocha, parafia liczyła około 1200 dusz; rocznie odprawiano w niej 60 chrztów, 19 konfirmacji, 11 ślubów i 33 pogrzeby, a do komunii przystępowało 558 wiernych.

Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 638 mieszkańców, wszystkich niemieckojęzycznych: 575 ewangelików, 58 katolików, trzech innych chrześcijan i dwóch Żydów. Katolicy należeli wtedy do parafii Fürstenwerder w powiecie malborskim. Odrębnej gminy mennonickiej w Kiezmarku nie potwierdzono.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1222 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1889 roku Robert Elsner. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Kiezmarku liczyła wtedy 1040 ewangelików, a pastorem był od 1920 roku lic. Bruno Elsner.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Käsemark” — zachowały się duplikaty ksiąg metrykalnych z lat 1809–1874, czyli odpisy składane władzom. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Bär notuje ponadto własne księgi parafii od 1688 roku i „Gedenkbuch der Kirche zu Käsemark”, założoną w 1839 roku i sięgającą zapiskami do 1687.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Andreas Büthnerus (1651), Erdmann Zernebach (1653), Ernst Bartholdi (1660), Michael Ewald (1676), Samuel Hamel (1687), Johann. Schelwig (1700), Nathanael Heinrich Müller (1721–1739), Johann Matthias Wagner (1750), Abraham Raht (1759), Michael Mündel (1770), Christian Gottlieb Mattiak (1798), Friedrich Deschner (1807), Jacob Friedrich Braunschweig (1822), Johann Friedrich Benjamin Dragheim (1838), Friedrich Gotthilf Adolf Mundt (1851), Wilhelm Robert Eduard Elsner (1889), Ernst Hermann Franz Lippky (1906), Michael Gustav Adolf Klotz (1914), Wilhelm Gustav Bruno Elsner (1920), Hermann Löffler (1931), Bruno Epp (1937), Otto Franz Weick (1941–1945).

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według rękopisu Ephraima Praetoriusa przywilej wsi wystawiono w 1341 roku, a imię wielkiego mistrza jest w nim niewyraźne; inne źródła łączą przywilej z 1349 rokiem i wielkim mistrzem Henrykiem Dusemerem. Pastorem przy kościele świętego Jana w Gdańsku Enoch Hüsing starszy został według rękopisu Praetoriusa w 1609 roku, według księgi pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich w 1608 roku. Samuel Hamel zmarł według rękopisu Praetoriusa w trzeci dzień Wielkanocy, 13 kwietnia 1700 roku, według księgi pastorów 16 kwietnia 1700 roku.

Według księgi pastorów Dragheima wybrano na pastora w Kiezmarku w 1838 roku, a on sam datuje objęcie urzędu na początek 1839 roku. Według łacińskiego spisu pastorów w księdze parafii Michael Mündel był od 1757 roku do początku 1762 roku konrektorem szkoły Mariackiej w Gdańsku, a potem jej rektorem; Rhesa podaje, że był rektorem tej szkoły w latach 1757–1770, a księga pastorów — w latach 1737–1770.

Według dopisku w łacińskim spisie pastorów Abraham Raht zmarł w styczniu 1775 roku [?], według księgi pastorów 20 czerwca 1775 roku.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 185, 193, 209, 427; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 399–400, hasło Käsemark; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 204–205; V. Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirchen von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, odbitka częściowa, Danzig 1940; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 494, 495 i 501; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 4, poz. 52; P. Simson, „Geschichte der Stadt Danzig”, t. 1; wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku — kodeks 30 archiwum kapituły włocławskiej, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Niederung, s. 18, poz. 23; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Danziger Niederung, poz. 23; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 200–201, nr 63; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); Kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej w Kiezmarku — zabytek.pl; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 27; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 35; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5724, „Sonstige Verzeichnisse 1733–1865” (kronika parafii Groß Zünder pastora Johanna Monety, 1733), skan 11, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5731, „Sonstige Verzeichnisse 1687–1821” (zapiski parafii Käsemark, s. 532–533), skany 3 i 5, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 44, pozycja 122; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 69, 223, 264; t. 2, s. 368, 396, 440, 449, 458; t. 3, s. 706, 952; t. 4, s. 1096, 1101, 1152, 1231, 1233, 1235; t. 5, s. 1426; t. 6, s. 1574; t. 7, s. 1904, 1939, 2037; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 23 marca 1904 roku, s. 13 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” XXVI, 2025, s. 35–36, 39; Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 115; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 41v–45r; Księga metrykalna kościołów w Kiezmarku (Käsemark), Szmerbloku i Schönrohr od 1785 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 226528; Księga kościelna parafii ewangelickiej w Trutnowych (Trutenau) założona w 1661 roku, katalog pastorów, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5800 (Archion 17972); Księga różnych spisów parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Groß Zünder) z lat 1648–1716, z kroniką i rejestrem darów pastorów Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228); Księga parafii ewangelickiej w Kiezmarku (Käsemark), łaciński spis pastorów, s. 572–573 („Sonstige Verzeichnisse 1592–1851”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5731 (Archion 226507); Księga parafii ewangelickiej w Kiezmarku (Käsemark), łaciński spis pastorów z zapiskami o powodziach i budynkach, s. 572–573, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 226507, skan 16); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470, 472.