Kisewo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Kisewie leży na wzgórzu w lesie, około kilometra od zabudowań. Wzgórze jest na tyle strome, że prowadziły na nie granitowe schody; zachowało się z nich kilka stopni, rozrzuconych poza dawną drogą. Granice założenia są dziś nieczytelne — w tylnej części widać ślad wału ziemnego. Cmentarz zajmuje mniej więcej czterdzieści na pięćdziesiąt metrów. Z nagrobków przetrwały głównie betonowe obudowania mogił, jedna ozdobna tumba, połamane krzyże i ułamki tablic. Dają się z nich odczytać nazwiska: nauczyciela Wilhelma Kusserowa, zmarłego w 1931 roku, i jego syna Paula, zmarłego w 1883; leśniczego Emila Palińskiego, zmarłego w 1935; Adeline Hingst z domu Dargatz (1858–1941) i Ottona Fetta (1852–1924), a także członków rodziny von Osterroht: Theodora Gotthilfa (1814–1892) i Else (1858–1932). Rozrzut grobów jest tak duży, że regularnego układu nie da się odtworzyć.

W 1767 roku pochowano na tym wzgórzu Joachima Antona von Woedtke, właściciela majątku w Strzelęcinie. W 1784 roku Kisewo leżało milę na północny wschód od Lęborka, na żyznej roli, z łąkami nad Łebą. Obok folwarku mieszkało dziewięciu zagrodników i nauczyciel; był młyn zbożowy i tartak, karczma i kuźnia — razem 22 dymy. Wieś należała do parafii w Brzeźnie Lęborskim (Bresen).

U szczytu schodów stała niewielka kaplica cmentarna z czerwonej cegły, o wymiarach mniej więcej cztery na cztery metry, a obok niej dzwonnica. Rodzina von Osterroht, uszlachcona 2 stycznia 1863 roku, ufundowała z wdzięczności za ten zaszczyt trzy dzwony dla kościoła w Brzeźnie Lęborskim; ponieważ wieża okazała się za słaba, kazała wznieść dzwonnicę przy cmentarzu i tam je zawiesić. Po zbudowaniu nowej świątyni w 1912 roku dzwony wróciły do Brzeźna, a kisewska dzwonnica dostała trzy nowe. Te skradziono w kilka lat po drugiej wojnie światowej, a pozbawiona jakiejkolwiek opieki dzwonnica rozsypała się.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisał w tutejszym obwodzie dworskim 174 ewangelików i ani jednego katolika, a jako parafię ewangelicką wskazał Brzeźno Lęborskie. W spisie katolików przypisano do Lęborka, urząd stanu cywilnego do Brzeźna, a okręg urzędowy do Tawęcina. Tetzner, spisując u schyłku dziewiętnastego wieku mowę Słowińców i Kaszubów nadłebskich, wymienił Kisewo — w formie „Kisowo” — wśród wsi, w których można było spotkać starych ludzi mówiących po kaszubsku i rozumiejących ten język.

W dniu 27 maja 1915 roku odbył się na tym cmentarzu pogrzeb. Pochowano wtedy Friedricha Theodora Gotthilfa von Osterroht, zwanego „Fritzem”, pana na Strzelęcinie, zmarłego 24 maja. Za rodziną szedł, jak donosiła lęborska gazeta, liczny tłum przyjaciół i znajomych, a właściciele majątków zjechali z różnych stron powiatu lęborskiego; kazanie wygłosił proboszcz z Brzeźna. Nazwisko duchownego zapisywano dwojako, jako Rhode i jako Rohde; spis duchownych pomorskich Müllera powierza parafię brzeźnieńską od 28 grudnia 1902 roku Arnoldowi Adolfowi Wilhelmowi Ehrhardtowi Rohdemu, urodzonemu 11 stycznia 1869 roku w Szczecinie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Gminna ewidencja zabytków podaje i odległość, i powierzchnię inaczej: cmentarz ma leżeć około czterystu metrów na południe od zabudowań, na skraju lasu, i zajmować około czterdziestu arów. W tej samej ewidencji cmentarz datowano na połowę XIX wieku, a pochówek na wzgórzu pochodzi z 1767 roku.

Źródła: M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” — hasło Kisewo (Küssow), w tym odczyty nagrobków i przekład notatki z „Lauenburger Zeitung” z 28 maja 1915 roku; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), powiat lęborski; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 237; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; gminna ewidencja zabytków gminy Łęczyce; serwis FotoExploracje — Kisewo; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073.