Kleszczewo Kościerskie — cmentarz ewangelicki

Kleszczewo Kościerskie, po niemiecku Kleschkau, to wieś kociewska w dzisiejszej gminie Zblewo, w powiecie starogardzkim. W powiecie gdańskim wyżynnym tę samą niemiecką formę nazwy, Kleschkau, nosiło inne Kleszczewo, dlatego zapis nazwy jest niepewny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku umieszcza wieś w powiecie kościerskim (Kreis Berent); przydomek „Kościerskie” dodano w 1953 roku, gdy wieś leżała w tym powiecie. Do 1920 roku leżała po stronie niemieckiej, w rejencji gdańskiej Prus Zachodnich, a w latach 1920–1939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w korytarzu pomorskim. W źródłach nie znaleziono kościoła ani zboru ewangelickiego we wsi; nekropolia z początku XIX wieku jest ujęta w gminnej ewidencji zabytków.

Około 1250 roku książę Sambor oddał biskupowi Michałowi między innymi Klieczowo w zamian za 300 grzywien pomocy na wygnaniu; w 1282 roku wieś wróciła do księcia w drodze zamiany. Pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z 1550 roku; świątynia pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela, pod patronatem opata pelplińskiego, obsługiwała pięć wsi. W czasie Reformacji tak podupadła, że się zawaliła — parafianie ją odbudowali.

W 1582 roku mury stały bez pokrycia. Ostatnie nabożeństwo odprawiono w 1653 roku. Po morowym powietrzu budowla runęła i jej nie podniesiono. Został cmentarz, a dzwony przeniesiono do Pogódek — do tej samej parafii, przy której spis z 1885 roku zapisał kleszczewskich katolików. Własną parafię, znowu pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela, wieś odzyskała w latach 1925–1926.

Przywileje wystawiono w 1753 roku Johannowi Schulzowi i Martinowi Müllerowi (lemaństwo), w 1758 roku Martinowi Kumrowskiemu, a w 1760 roku Erdmannowi Felske na karczmę. W 1772 roku mieszkańcy byli po części luteranami, po części katolikami — jedynymi Niemcami i luteranami w dobrach pelplińskich. Na 28 włókach, z których sześć leżało odłogiem, żyli z handlu deskami, węglem i drewnem.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 169 mieszkańców: 60 luteranów i 109 katolików, przy parafii luterańskiej w Starogardzie Gdańskim, zapisanym tam po niemiecku jako Stargard. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Kleschkau jako wieś chłopską z 18 gospodarstwami chłopskimi, 24 zagrodami chałupniczymi i 45 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 389, w tym 148 ewangelików i 241 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Starogardzie Gdańskim; katolicy — do parafii w Pogódkach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Wśród zabudowań podręcznik wymieniał szkołę ewangelicką i karczmę.

Spis z 1885 roku (powiat kościerski, strona 40, pozycja 42) naliczył na 456 mieszkańców 171 ewangelików i 285 katolików. W tym czasie ewangelicy chodzili do kościoła w Starogardzie, katolicy do Pogódek.

W 1906 roku, jesienią, wybuchł tu strajk szkolny w obronie języka polskiego. W 1910 roku miejscowość zapisano przy ewangelickiej parafii Krąg. Po odzyskaniu niepodległości, w spisie z 30 września 1921 roku, wieś liczyła 624 mieszkańców, w tym 464 rzymskich katolików i 160 ewangelików; narodowość polską podało 475 osób, niemiecką 149.

Karta cmentarza z grudnia 1986 roku stwierdza krótko: „Cmentarz zdewastowany”. Zachowane mogiły porastała trawa, bluszcz i samosiejki, a metalowe płotki były skorodowane i powyginane. Najstarszy zachowany nagrobek należał do Ludwiga Schmidta, zmarłego 30 lipca 1842 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Krangen i podaje tu 269 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 268–269; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 90, nr 122; karta cmentarza w Kleszczewie Kościerskim, oprac. A. Haase, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 14, pozycja 125; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 98–99; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 164–165, 181, 186; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.