Kleszczyniec — cmentarz ewangelicki na południowy wschód od wsi

Kleszczyniec, po niemiecku Kleschinz, to kaszubska wieś w gminie Czarna Dąbrówka, dziś w powiecie bytowskim; w 1895 roku leżała w powiecie słupskim, a sąd obwodowy miała w Bytowie. Własnego kościoła nie miała.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Kleszczyniec, po niemiecku Kleschinz, leżący nad jeziorem Dziecinz, należał do parafii w Nożynie (Groß Nossin) w synodzie słupskim. Wieś liczyła wtedy 20 dymów i miała nauczyciela; ryby łowiono także w jeziorze Schottofske.

Wieś wzmiankowano w 1457 roku jako własność Puttkamerów — siedział tu wtedy Martin von Puttkamer. W 1725 roku Maria Małgorzata von Puttkamer wniosła w posagu Georgowi Christianowi von Zitzewitzowi część dóbr, zwaną Kleschinz B, a w 1775 roku Joachim Friedrich von Zitzewitz kupił od Puttkamerów także drugą część, Kleschinz A. W 1799 roku Karl Heinrich von Zitzewitz musiał oddać wieś landratowi Lorenzowi von Puttkamerowi, bo była lennem Puttkamerów. Albert, syn landrata, sprzedał ją w 1824 roku jednemu z von Reckowów, a w 1857 roku właścicielem był von Domarus. Księgi adresowe majątków wymieniają później Wilhelma Goetjesa, właściciela fabryki w Budziszynie (1884), porucznika policji von Kleista z Berlina (1893) i Pomorskie Towarzystwo Osadnicze ze Szczecina (1910), które majątek rozparcelowało. Po parcelacji na początku XX wieku Kleszczyniec stał się dużą wsią chłopską.

Ludność przed 1945 rokiem była w przewadze luterańska. Wieś należała do parafii ewangelickiej w Nożynie (Groß Nossin), gdzie stała świątynia parafialna. Parafia ta do 1817 roku podlegała synodowi słupskiemu, potem kołczygłowskiemu, a od 1871 bytowskiemu; kolatorem był właściciel dóbr Nożyno. Starszym kościoła w tej parafii był kowal z Kleszczyńca Albert Staschke; konsystorz podziękował mu za tę służbę, gdy w 1934 roku z niej ustąpił.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazuje Kleszczyniec osobno jako gminę wiejską i obwód dworski. Gmina wiejska (strona 172, pozycja 64) liczyła 178 osób — 92 mężczyzn i 86 kobiet: 165 ewangelików, siedmioro katolików i sześcioro Żydów. Obwód dworski (strona 180, pozycja 234) liczył 123 osoby — 58 mężczyzn i 65 kobiet — samych ewangelików. Obie jednostki należały do parafii ewangelickiej i do okręgu urzędowego w Nożynie; parafia katolicka gminy wiejskiej była w Lęborku.

W 1925 roku we wsi mieszkał jeden katolik i dziesięć osób bez wyznania.

Mieszkańców było 430 w 1910 roku, 473 w 1933 i 465 w 1939. Dziś większość mieszkańców to katolicy diecezji pelplińskiej.

Karl-Heinz Pagel podaje, że 8 marca 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona, a mieszkańców wysiedlono. Kartoteka Heimatortskartei Pommern odnalazła później 277 dawnych mieszkańców w RFN i 92 w NRD. Straty wojenne i związane z wysiedleniem to 23 poległych, 40 zmarłych cywilów i 59 zaginionych. W trzyklasowej szkole uczył nauczyciel Barz.

Karta cmentarza z 30 maja 2008 roku ocenia stan nagrobków słowami: „zły, w większości usunięte”. Cmentarz leżał wtedy na skraju lasu, około pięciuset metrów na południowy wschód od zabudowań wsi, przy drodze gruntowej w stronę Osowskich. W 2008 roku zachowało się na nim sześć wolno stojących nagrobków i pozostałości ogrodzenia z ciosów kamiennych. Najstarszy zachowany nagrobek pochodził z 1903 roku i upamiętniał Carla Kuhna, urodzonego 22 marca 1833 roku i zmarłego 11 lipca 1903 roku.

Według karty cmentarz założono w XIX wieku na powierzchni 0,16 hektara; groby ułożone były w kierunku wschód–zachód, rosły tam dwa stare dęby, świerki i tuje, a na jednym ze zdjęć widać wykop w miejscu nagrobka. Dokładnej daty jego założenia nie ustalono. Na fragmencie niemieckiej mapy z 1935 roku, dołączonym do karty, cmentarz jest zaznaczony przy drodze wychodzącej ze wsi na południowy wschód. Figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków (działka nr 231 i część działki 230). Kleszczyniec miał też drugi, starszy cmentarz ewangelicki, na północny zachód od wsi, w lesie, opisany w atlasie osobno.

Według Piotra Dolnego, który zna oba miejsca, ten cmentarz na południowy wschód od wsi miejscowi nazywają nowym; zamknięto go tuż po wojnie. Na zdjęciach, które zrobił w październiku 2026 roku, teren porastają drzewa, tuje i bluszcz, a w liściach leżą fragmenty kamiennych płyt. Jest tu też jeden współczesny grób: drewniany krzyż osoby zmarłej w 2023 roku, przy nim sztuczne kwiaty i tabliczka w kształcie serca z niemieckim napisem „Geliebt und unvergessen. Für immer in unseren Herzen” („Ukochana i niezapomniana. Na zawsze w naszych sercach”). Tablicy Carla Kuhna, opisanej na karcie z 2008 roku, Piotr Dolny na cmentarzu nie znalazł. Dowiedział się też, że cmentarz zniszczono celowo w latach osiemdziesiątych XX wieku, na polecenie bliżej nieokreślonych władz, a płyty nagrobne wywieziono i ułożono pod drogą w nowo budowanej części Czarnej Dąbrówki.

To relacja zasłyszana; źródła pisanego, które by ją potwierdzało, nie znaleziono.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 974; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon für die Provinz Pommern), powiat Stolp, s. 172–173, pozycja 64, i s. 180–181, pozycja 234; E. Müller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912, s. 72–73; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 637–640; karta cmentarza w Kleszczyńcu, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1934; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023–2026, s. 55; relacja i fotografie Piotra Dolnego, październik 2026 roku (mail z 25 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 974–975.