Kłobuczyno — cmentarz ewangelicki

Kłobuczyno, po niemiecku Klobschin, leży na Kaszubach, dziś w gminie Kościerzyna, ale przed 1920 rokiem należało do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Cmentarz widać z daleka: leży przy drodze numer 20 z Kościerzyny do Gdańska, na dużym wzniesieniu, i należy do większych w gminie. Otacza go wał kamienny w kształcie równoległoboku z wcięciem w jednym rogu. Ścieżka do wejścia biegnie między murem oddzielającym starą szkołę z czerwonej cegły a płotem prywatnego gospodarstwa; na jej końcu zostały po dawnej bramce żelazne zawiasy przymocowane do głazów, a obok rosną dwie stare lipy. Przed wejściem stoi obelisk na betonowym postumencie, informujący po niemiecku i po polsku o cmentarzu i o jego renowacji; obok stoi także tablica.

Dzieje wsi Słownik geograficzny prowadzi od 1284 roku, kiedy książę Mściwój II zapisał Kłobuczyno wraz z całą ziemią kościerską — dwudziestoma dwiema wsiami — Gertrudzie, córce Sambora II; ta odsprzedała wszystko Krzyżakom 14 stycznia 1312 roku. W 1374 roku wielki mistrz Winrych von Kniprode nadał wieś rycerzowi Stefanowi, a w 1442 roku jej posiadaczem był Bartosz von Burchardsdorf, od którego nazywano ją później Burchardsdorf. Popularne opracowania podają jeszcze wzmiankę z 1184 roku, z czasów księcia Sambora I — Słownik takiego zapisu nie zna.

Wojna trzynastoletnia obróciła wieś w pustkowie, którym pozostała około stu pięćdziesięciu lat; jak zapisał Agathon Harnoch, okolica zarosła lasem. Dopiero w 1605 roku właściciel, Maciej Knibawski (u Harnocha: von Knibowski), który nabył Grabowo, Rekownicę i Będomin, a także spustoszone Kłobuczyno i Mansowo, sprowadził z Pomorza dwadzieścia dwie rodziny luterańskie i w październiku nadał im przywilej w Grabowie. Z tej lokacji wzięła się ewangelicka warstwa wsi, a wraz z nią cmentarz — według wykazu gminy założony w tym samym 1605 roku; Hinc datuje jego powstanie na lata 1605–1625 i wiąże je z drewnianym kościółkiem osadników.

Ewangelicy z Kłobuczyna mieli przez krótki czas własny kościół. Osadnicy dostali pozwolenie na jego budowę, a duchownemu Mortonowi, sprowadzonemu również z Pomorza, Knibawski dał dwa łany. Wkrótce jednak starosta kościerski Demetrius von Weiher zasiedlił Pomorzanami także Szymbark i Beek i tam pozwolił wznieść kościół. Dwóch duchownych tak blisko siebie nie mogło się utrzymać: Morton opuścił Kłobuczyno, mieszkańcy rozebrali swoją świątynię i przyłączyli się do Szymbarku, gdzie kościół założono około 1610 roku; 24 czerwca 1785 roku ukończono tam nowy, szachulcowy, a 19 grudnia 1834 roku poświęcono murowany. Odtąd jedynym ewangelickim obiektem we wsi pozostał cmentarz.

W 1621 roku w Kłobuczynie był sołtys z pięcioma włókami, ośmiu chłopów pełnowłókowych, jeden z półtorej włóki i dwunastu półwłókowych; czynsz wynosił 310 florenów. W 1670 roku gospodarowało tu czternastu chłopów, przed dżumą z 1710 roku szesnastu, po niej siedmiu. 25 czerwca 1730 roku klasztor nadał wsi nowy przywilej na sześć lat, potem odnawiany; wieś była wtedy znów pełna, a sołtysem był Christian Kratzki. Chłopi byli zawsze luteranami, a dziesięcina dla proboszcza w Grabowie wynosiła 15 szefli żyta i 15 szefli owsa. 12 sierpnia 1769 roku przeor Joseph Milkau wpisał do księgi czynszowej wsi dekret przeciw chłopom, którzy wycinali las klasztorny i wozili drewno do Gdańska. Willy Heidn odnotowuje, że luterańskie chrzty z Kłobuczyna z lat 1756–1774 i śluby z lat 1762–1767 wpisywano także do ksiąg katolickiej parafii w Starym Grabowie.

W 1883 roku miejsce po dawnym kościele, stary cmentarz przykościelny we wsi, było jeszcze widoczne. W 1879 roku do szkoły w Kłobuczynie chodziło według Heidna 117 dzieci, z których 108 było ewangelickich. Słownik geograficzny notuje we wsi 5508 mórg obszaru, 428 ewangelików i 25 katolików, 56 domów mieszkalnych, wolne sołectwo, 25 gburstw i 22 zagrody, szkołę ewangelicką w miejscu, parafię Grabowo i pocztę w Szymbarku.

Tutejsi ewangelicy należeli odtąd do parafii ewangelickiej w Szymbarku (Schönberg), co poświadczają oba pruskie spisy powszechne. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Kłobuczynie 526 mieszkańców, w tym 461 ewangelików i 65 katolików, i wskazał parafię ewangelicką w Szymbarku, a katolicką w Starym Grabowie. Spis z 1 grudnia 1910 roku podaje 594 mieszkańców: 463 osoby z niemieckim językiem ojczystym, wśród nich 459 ewangelików i czterech Żydów, oraz 131 osób mówiących po kaszubsku, wszystkie wyznania katolickiego. Ten sam spis przypisuje do parafii w Szymbarku także Czaple, Ostrzyce, Patuły, Pierszczewo, Połęczyno i Ronty. Liczby wiązane z 1892 rokiem — 71 Kaszubów, w tym sześćdziesięciu katolików i jedenastu ewangelików, oraz 463 Niemców — powtarzają liczbę niemieckojęzycznych ze spisu z 1910 roku; ich podstawa źródłowa pozostaje nieustalona.

Po 1945 roku Niemców wysiedlono, a wieś zasiedliła ludność kaszubska. Po 1945 roku katolicy z Kłobuczyna należą do parafii w Szymbarku, w diecezji pelplińskiej — przed wojną ich parafią było Stare Grabowo. Poniemiecki cmentarz odnowiono w 1993 roku i opiekuje się nim miejscowa Ochotnicza Straż Pożarna; wojewódzka ewidencja cmentarzy prowadzi go jako cmentarz ewangelicki w gminie Kościerzyna.

Napisów nagrobnych szukano tu sposobem, który daje się powtórzyć wszędzie. Inskrypcje bywają bowiem nie na wierzchu, lecz na frontowej ściance nagrobka, przysypanej ziemią. W Kłobuczynie po odkopaniu i oczyszczeniu takich ścianek znaleziono trzy napisy — w jednym wypadku inicjały wraz z datami życia zmarłego, w dwóch same inicjały. Autor monografii zaznacza, że napisów jest z pewnością więcej, ale na dokładniejsze poszukiwania zabrakło czasu.

W październiku 2026 roku na cmentarzu stał głaz z tablicą zatytułowaną „Ev. Friedhof…” i wykazem kilkudziesięciu ofiarodawców (Spender). Zachowały się między innymi płyta nagrobna Ernsta Sakolowskiego (27 marca 1848–14 kwietnia 1909) i Idy Sakolowski z domu Bandemer (13 grudnia 1862–2 lipca 1930) oraz żeliwna tablica w ogrodzeniu grobu chłopca, …Juliusa Knittera, urodzonego w kwietniu 1885 roku i zmarłego w maju 1896 roku, z wierszem o woli Bożej i ponownym spotkaniu. Część cmentarza porastała wtedy wysoka trawa i samosiewy.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Tomasz Hinc pisze o osadnikach z 1605 roku inaczej — o dwudziestu rodzinach z Brandenburgii i Pomorza Zachodniego, skuszonych dziesięcioletnim zwolnieniem z podatku. Heidn opisuje koniec tutejszego kościółka inaczej: duchownego, którego nazywa Martinem Tabertem, mieli wypędzić katoliccy zakonnicy, chłopi w 1630 roku skarżyli się klasztorowi na jego usunięcie, a świątynię rozebrali sami, ponieważ klasztor, jak przypuszcza Heidn, zamierzał osadzić w Kłobuczynie księdza katolickiego.

🟡 Willy Heidn w późniejszej książce o dziejach powiatu kartuskiego (1971) podaje inną przyczynę końca tutejszego kościoła: w 1630 roku pastora Martina Taberta usunęli kartuzi, a mieszkańcy rozebrali kościółek, aby nie dopuścić do obsadzenia parafii księdzem katolickim. Kataster kontrybucyjny z lat 1772–1773 notuje tu nauczyciela Michaela Kosnicka; była to jedyna wieś bez kościoła, przy której wymienia nauczyciela.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Szymbark (Schönberg) i podaje tu 459 ewangelików.

Źródła: T. Hinc, „Zapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Kościerzyna”, Kościerzyna 2010; Agathon Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 424 (parafia Schönberg); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus, s. 48, poz. 41; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 40; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IV, hasło „Kłóbucin al. Kłobocin”; wojewódzka ewidencja cmentarzy; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 234, 243; oględziny terenowe i fotografie z wizyty autora atlasu, 5 października 2026 roku; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 112; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 78–79, 174–175; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33; W. Heidn, „Die Geschichte des Kreises Karthaus (vom Ende der Ordensherrschaft 1466–1945)”, Hamburg 1971 (Sonderschrift 20), s. 53–54.