Kłodawa — cmentarz ewangelicki

Kłodawa — po niemiecku Kladau — leży nad rzeką tej samej nazwy, na Wyżynie Gdańskiej. Cmentarz poewangelicki znajduje się przy ulicy Zastawnej i figuruje w ewidencji zabytków gminy Trąbki Wielkie pod pozycją 75.

Niemieckie osadnictwo ma w Kłodawie dokument założycielski z trzynastego wieku. Franz Schultz, wyliczając miejscowości lokowane na prawie niemieckim, wymienia obok Lubiszewa z 1229 roku, Lipusza z około 1247 i Połęczyna z 1255 także Kłodawę z 1280 roku, cytując zapis przywileju: „si eis placuerit Theutonicos ibidem collocare” — „jeśli im się spodoba osadzić tam Niemców”. Wszystkie przywileje klasztoru oliwskiego mówią wprost o sprowadzaniu osadników.

Hermann Freytag podaje, że w 1461 roku proboszczem Kłodawy i zarazem oficjałem pomorskim był Matthias Racht, wymieniany jeszcze w 1472 roku, a w 1468 i 1471 roku notowany jest pleban Jacobus. Dnia 11 maja 1486 roku magister Johannes Reinicke zrzekł się parafii na rzecz Laurentiusa Golamyenczky’ego, kleryka diecezji poznańskiej. Dnia 23 stycznia 1497 roku pleban Petrus stanął przed biskupem w Subkowach; uznano, że nie zna swoich obowiązków, i zawieszono go na trzy miesiące w odprawianiu Mszy, a do tego ukarano grzywną.

Wizytacja Hieronima Rozrażewskiego z 1583 roku zastała w Kłodawie parafię katolicką. Kościół nosił wezwanie świętego Jakuba Większego. Proboszczem był Wawrzyniec Frigonius — wizytator opisał go jako człowieka młodego, dostatecznie uczonego, muzykalnego i pracowitego, ale zniesławionego podejrzeniem o konkubinat, czemu ten zaprzeczył, obiecując poprawę. Parafianie byli rozproszeni w dwunastu wsiach, a wielu z nich — jak zapisano — poszło za herezją i nie płaciło dziesięcin („plures haeresim sequentes non solvunt decimas”). Uposażenie proboszcza stanowiły dwa łany w tej wsi i w Łęgowie; dwa dalsze zajęli innowiercy.

Filią parafii kłodawskiej była wieś zapisana w wizytacji jako Zuklin — dawna własność opactwa oliwskiego, w czasie wizytacji dzierżona przez podskarbiego koronnego Dulskiego. Nazwę tę objaśnia ksiądz Jakub Fankidejski, który poświęcił tej filii osobny rozdział pod tytułem „Kościół w Żukczynie” i przytoczył zapis wizytacji: „Zukcin, villa abbatis olivensis; in qua fuit capella murata, filia ad Kłodawa, quam modernus D. Dulski tenutarius a bello destruxit atque ex eadem aulam construxit” — była tam kaplica murowana, filia kłodawska, którą obecny dzierżawca Dulski zburzył po wojnie, a z jej materiału postawił dwór. Biskup polecił upomnieć opata oliwskiego, żeby pilnował swojej powinności. Dzisiejszy Żukczyn to miejscowość, w której kaplicę rozebrano na budulec dworu.

Wizytacja archidiakona pomorskiego Krzysztofa Antoniego Szembeka z lat 1701–1703 naliczyła przy Kłodawie około czterystu wiernych zobowiązanych do spowiedzi wielkanocnej i odnotowała wielu luteranów, a wśród parafian około czterdziestu trzech nawróconych z luteranizmu i dziesięciu nawróconych wcześniej. W innym miejscu tego samego sprawozdania, w części o dekanacie tczewskim, podano dla całej parafii 385 katolików i 904 luteranów. Wizytacja z 3 marca 1774 roku zapisała 420 osób przystępujących do komunii, ani jednego Żyda i 74 luteranów, którzy nie mieli własnego zboru i chowali zmarłych na cmentarzu parafialnym, w osobnym miejscu.

W wizytacji generalnej dekanatu gdańskiego, której protokół podpisano w Kłodawie 8 marca 1781 roku, samą wieś opisano jako liczącą 100 katolików, w tym 89 spowiadających się, i sześciu akatolików; w całej parafii było 752 wiernych, 620 spowiadających się na Wielkanoc i 72 akatolików. Powtórzono też, że akatolicy własnego zboru nie posiadali. Przez cały wiek osiemnasty tutejsi ewangelicy nie mieli ani własnego kościoła, ani własnego miejsca grzebalnego: wizytacje katolickie zapisują, że chowano ich na cmentarzu parafialnym, w wydzielonym miejscu. Ewangelicy mieli natomiast we wsi własną szkołę.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 88 mieszkańców: 24 luteranów i 64 katolików; luteranie należeli do parafii w Sobowidzu (Sobbowitz). Pół wieku później wieś była wyznaniowo podzielona niemal dokładnie po połowie — Słownik geograficzny wykazuje 341 ewangelików wobec 327 katolików; domów było 70. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Kladau jako królewską wieś chłopską z 24 gospodarstwami chłopskimi i 36 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 70 budynków mieszkalnych i 671 mieszkańców, w tym 341 ewangelików, 327 katolików i trzech Żydów. Katolicy należeli do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Max Bär notuje w Kłodawie ewangelickie księgi chrztów, ślubów, zgonów i konfirmacji oraz wykaz komunikantów od 1897 roku, w diecezji Danziger Höhe. John Muhl w dziejach wsi Wyżyny Gdańskiej podaje, że kościół ewangelicki istniał we wsi od 1897 roku; z tego samego roku pochodzą pierwsze zapisy w księgach metrykalnych parafii. W grudniu 1897 roku berlińska „Deutsche Zeitung” doniosła, że Baronowski, dotąd duchowny w Kłodawie, przechodzi na pastora do Grudziądza, a wikariuszem parafialnym w Kłodawie zostaje Tischveder.

Spis z 1 grudnia 1910 roku naliczył w Kłodawie 491 mieszkańców, z czego 434 podało niemiecki jako język ojczysty (259 ewangelików, 171 katolików i czterech Żydów), a 57 osób język polski. Dziennik urzędowy konsystorza w 1913 roku opisuje tutejszą parafię jako pozbawioną patrona, liczącą około 1300 dusz, z mieszkaniem służbowym i pastorem przy kościele w Kłodawie. Pastor dr Paul Buchholz przeszedł stąd w 1913 roku do Świecia, a jego następcę powołano na początku 1914 roku. Ogłoszenie z września 1913 roku zachwalało tę posadę: pierwsza klasa uposażenia zasadniczego, „schönes Pfarrhaus” — ładna plebania — światło elektryczne, wodociąg i dwadzieścia minut drogi do kolei; zgłoszenia przyjmowała rada parafialna, a podpisał je G. Wilm z Trąbek Małych jako zastępca jej przewodniczącego. W lutym 1914 roku prasa podała, że pastorem w Kłodawie został pastor Brinckmann z Wrześcia (Freist).

Pod koniec kwietnia tego roku, drugiego dnia szóstego Tygodnia Kościelnego Prus Zachodnich w Gdańsku, wygłosił on na zgromadzeniu członków Zachodniopruskiego Związku Pastorów referat „Geburtenrückgang und das Pfarramt” („Spadek urodzeń a urząd pastorski”). W czerwcu 1918 roku na pastora w Kłodawie powołano Ottona Villmowa z Pomyska Wielkiego w powiecie bytowskim.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród sześciu cmentarzy parafii w Kłodawie, liczącej wtedy 1281 ewangelików.

Kościół ewangelicki stoi na arkuszu mapy topograficznej z 1910 roku około stu metrów od kościoła świętego Jakuba. Widać go na pocztówce „Gruss aus Kladau” z około 1930 roku: w głębi wiejskiej ulicy, ponad dachami domów, wznosi się jego smukła wieża. Budynek przetrwał, choć nie jako świątynia — opis tej pocztówki w zbiorach Muzeum Pomorza podaje, że dawny kościół ewangelicki jest dziś domem mieszkalnym bez wieży.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 263 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1312 dusz.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, „Fontes” TNT, zeszyt 1, s. 218–219; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 209 i dodatek XXV (s. 353); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 331, 335, 378; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), księga G24 (wizytacja 1701–1703), s. 267–269; tenże, cz. II, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księga G56, s. 620–622 (protokół z 3 III 1774); tenże, cz. III, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G72 (wizytacja generalna dekanatu gdańskiego, protokół z 8 III 1781), k. 173–183; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis z 1 XII 1910, Kreis Danziger Höhe, poz. 17); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 202–203, nr 71; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 7, 9; 1914, nr 1; „Pozdrowienia z Kłodawy”, pocztówka, Orveda Verlag, Gdańsk, ok. 1930, Muzeum Pomorza, sygn. GSP00290; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe” (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens 21), Gdańsk, s. 129; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1777 Praust, wydanie z 1910 roku; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 101, przypis 1; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3, nr 29; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 15; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 45, pozycja 136; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20; „Deutsche Zeitung” (Berlin), 28 grudnia 1897 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 3 września 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 4 lutego 1914 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 3 maja 1914 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag” (Berlin), 14 czerwca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 111–124.