Klonowo Dolne — cmentarz ewangelicki

Klonowo Dolne — po niemiecku Nieder Klanau, po kaszubsku Dolné Klonowò — leży na Wyżynie Gdańskiej, w gminie Przywidz, nad jeziorem, blisko dawnego traktu bitego z Kościerzyny do Gdańska. Przed 1920 rokiem leżało w powiecie kartuskim, w rejencji gdańskiej prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920–1939 znalazło się w granicach Wolnego Miasta Gdańska. Do 1945 roku Klonowo Dolne należało do powiatu Wyżyny Gdańskiej (Kreis Danziger Höhe).

Cmentarz założono około połowy XIX wieku, w lesie przy drodze z Przywidza do Klonowa Dolnego. ⚠ Dziś jest całkowicie zdewastowany: groby rozkopano, krzyże i tablice skradziono. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Przywidzkiej.

Według Hermanna Schucha 18 stycznia 1294 roku w Słupsku książę Mściwój II nadał opatowi Mikołajowi z Eldeny dobra Strepowe (Strippau) oraz Clonow i Privisa, czyli Klonowo i Przywidz. W tych dobrach opat miał założyć klasztor. Schuch dodaje, że nadanie musiało nastąpić wcześniej, bo mnisi ze Strippau występują w dokumencie 1 maja 1291 roku. Klonowo, które według Schucha należało do Przywidza, wymienia też opis granic dóbr połęczyńskich z 1291 roku. W pobliżu leżało wówczas wielkie bagno, które Theodor Hirsch nazywa Testablotta. Średniowieczne dokumenty mówią o Klonowie w ogóle; nazwa Klonowa Dolnego pojawia się w 1773 roku (Unter-Klanau). Klonowo Dolne wymienia wśród jego wsi wizytacja Trochowskiego z 1765 roku.

Kościołem, do którego chodzili ewangelicy z Klonowa Dolnego, był kościół w Przywidzu, wówczas Mariensee. Nowy właściciel, pan Linda, zastał w 1589 roku średniowieczną świątynię bardzo spróchniałą i podupadłą; stała wtedy na wzgórzu nad jeziorem, tam, gdzie później był cmentarz. Według zeznania, które w 1622 roku złożył ze słyszenia Szymon Przywidzki, wzniósł ją gdański mieszczanin Lickfeld. Luterański dziedzic postawił w innym miejscu nowy zbór, drewniany, kryty dranicami, z dwoma dzwonami nad dachem i grobowcami pod podłogą. Przez całe XVII stulecie odprawiali w nim nabożeństwa liczni luteranie, a duchowny mieszkał na miejscu.

Kościół wrócił katolikom 3 listopada 1701 roku, gdy ostatnia dziedziczka Bogumiła Barbara Lindówna poślubiła Bernarda Trzcińskiego i sama przeszła na katolicyzm. Biskup Stanisław Szembek poświęcił świątynię pod wezwaniem świętego Franciszka Ksawerego, a podczas jego mszy licznie obecni luteranie śpiewali swoje niemieckie psalmy i pieśni. W 1722 roku stanął obok nowy, większy kościół z muru pruskiego.

Ewangelicki kościół w Przywidzu wznoszono od 1830 roku kosztem gdańskiego kupca Steffensa, właściciela dóbr, na dawnym cmentarzu katolickim; poświęcono go w 1832 roku. Kościół ten był ośrodkiem parafii obejmującej okoliczne wsie. W 1835 roku, jak podaje Harnoch, ustanowiono pierwszego własnego duchownego parafii („Erst 1835 ein Geistlicher angestellt”).

Stary kościół katolicki przetrwał do połowy XIX wieku. Ksiądz Jakub Fankidejski opisuje jego koniec: pozostawiony bez napraw przez luterańskich patronów, groził ruiną, w 1849 roku został na rozkaz policji zamknięty. W kwietniu 1851 roku, gdy wyłamała się jedna ze ścian, ówczesny dziedzic Hugo Simon kazał go swoim ludziom rozebrać. Harnoch notuje, że kościół grożący zawaleniem rozebrał ówczesny ewangelicki właściciel dóbr; od tego czasu, jak dodaje, ustały w Przywidzu zarówno katolickie nabożeństwa, jak i katolickie pogrzeby. Pruski spis z 1885 roku wykazał w Klonowie Dolnym 441 mieszkańców: 384 ewangelików i 57 katolików. Ewangelików przypisano do parafii w Przywidzu, katolików — do parafii w Mierzeszynie.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Karthaus, s. 50, poz. 69; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 188–190; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890 (hasło Mariensee); Klonowo Dolne — cmentarz ewangelicki, memento-mori.org.pl; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 (uchwała nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 6 (1882), s. 18, 22–23; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 10, s. 99, 102 (roku wydania tomu nie ma w dowodach; przed publikacją trzeba go uzupełnić).