Kłosy — cmentarz ewangelicki

Kłosy, po niemiecku Klössen, to wieś w dawnym powiecie bytowskim, w dzisiejszej gminie Czarna Dąbrówka; należał do niej przysiółek Wussowke, dzisiejsze Osówko. Spis z 1895 roku ujmuje Kłosy w jednym wierszu, arkusz Messtischblattu Schwarz z 1932 roku pokazuje nad Jeziorem Jasień jedną wieś Klössen, bez członu górnego ani dolnego, a urzędowy rejestr nazw geograficznych wymienia w gminie Czarna Dąbrówka wieś Kłosy.

Po 1945 roku ludność ewangelicką wysiedlono, a cmentarz opuszczono i zdewastowano. Wojewódzki rejestr zabytków nie wymienia go.

Wojewódzka ewidencja zabytków prowadzi w Kłosach dwa cmentarze ewangelickie, pod nazwami kart „Kłosy Dolne” i „Kłosy Górne”: pierwszy leży na części działki 34/2, drugi na części działki 23/1, a dzieli je ponad kilometr. Ten wpis dotyczy cmentarza „Kłosy Dolne”, położonego w lesie na południowy wschód od skrzyżowania we wsi; drugi atlas opisuje osobno. Nazwy „Dolne” i „Górne” odróżniają dwa cmentarze jednej wsi: pierwszy leży niżej, drugi na wzniesieniu. Plan miejscowy z 2006 roku wyznacza dla obu tereny zieleni, które każe pozostawić w stanie naturalnym i oznakować tablicą. W źródłach nie znaleziono potwierdzenia datowania cmentarza na XIX wiek.

Własnego kościoła wieś nie miała; wieś należała do parafii ewangelickiej w Jasieniu, gdzie mieściły się także urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy. Ernst Müller wymienia Kłosy wśród miejscowości tej parafii, która obejmowała sam Jasień z Glashütte i Bahrenbruch, Buchwalde, Nową Wieś, Kłosy, Wussowke, Althütte i Neuhütte po stronie pomorskiej. Po stronie zachodniopruskiej do parafii należały Chosnitz z Bawerndorf, Mühlchen, Kamionken i Chosnitzforst.

Jasień był pierwotnie filią Wielkiego Pomyska (Groß Pomeiske). W 1856 roku ustanowiono tu osobnego wikariusza parafialnego, ale od kwietnia do 1 września 1871 roku Jasień znów był zarządzany z Wielkiego Pomyska. W latach 1877–1894 Jasień ponownie podlegał zarządowi z Wielkiego Pomyska. 1 grudnia 1894 roku zniesiono połączenie gmin kościelnych Wielkiego Pomyska i Jasienia we wspólnym urzędzie parafialnym i erygowano w Jasieniu własne probostwo; patronat sprawował właściciel dóbr w Jasieniu. Gdy 17 listopada 1895 roku miał tu wygłosić kazanie duchowny przyjezdny, odmówiono wydania kluczy do kościoła w Jasieniu. W tej sytuacji drzwi otworzył ślusarz pod ochroną żandarma, po czym, jak zapisano, gmina licznie stawiła się na nabożeństwo. O sprawie pisała gazeta „Das Volk” 28 lutego 1896 roku.

Kościół w Jasieniu, do którego parafii należała wieś, wzniesiono w konstrukcji szachulcowej pod koniec XVII wieku z fundacji Nikolausa Lorenza von Wussow — na chorągiewce widnieje data 1699. Rangę kościoła parafialnego uzyskał w 1894 roku; po 1945 roku przejęli go katolicy i dziś jest filią parafii w Rokitach. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje wieś pod pozycją 23 na stronie 196, w zapisie frakturowym „Klößen”: 63 ewangelików i ani jednego katolika, parafia ewangelicka Jasień, parafia katolicka Gowidlino w Prusach Zachodnich, okręg urzędowy i okręg stanu cywilnego Jasień.

Karta cmentarza z 30 czerwca 2008 roku notuje, że „teren w znacznej części zaorany”, a stan nagrobków określa jako zły przy dobrym drzewostanie. Cmentarz leżał około dwustu metrów na południe od zabudowań, przy leśnym dukcie, i zachowało się na nim wtedy około trzydziestu wolno stojących nagrobków z pierwszej połowy dwudziestego wieku, w tym postumenty w kształcie pnia drzewa. Najstarszy czytelny nagrobek pochodził z 1928 roku i należał do Augusta Schmildkego, a granicę cmentarza znaczyły świerki, w części wycięte.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Spis z 1895 roku podaje 63 ewangelików, a Słownik geograficzny — 125 ewangelików i dwóch katolików. W opisach wsi jest mowa o mniej więcej siedemdziesięciu mieszkańcach.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon für das Königreich Preussen, Provinz Pommern), powiat Bütow, s. 196–197, pozycja 23; E. Müller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912, s. 77–78; Messtischblatt 1:25 000, ark. 1671 Schwarz, wyd. 1932; Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, NID, stan na 30 czerwca 2026 roku; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017–2020, załącznik do uchwały Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017 z 26 października 2017 roku (wykaz obiektów wojewódzkiej ewidencji zabytków, gmina Czarna Dąbrówka, poz. 25 i 26); Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023–2026, Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego z 2023 roku, poz. 1075 (wykaz cmentarzy, poz. 571 i 572); miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego obrębu Kłosy, uchwała Rady Gminy Czarna Dąbrówka nr XXXIV/288/06 z 25 maja 2006 roku; karta cmentarza w Kłosach Dolnych, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).