Kluki — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Klukach założono w XVIII wieku na zachód od wsi, po północnej stronie drogi do Smołdzina. Teren wyniesiono ponad otoczenie i rozplanowano na rzucie prostokąta; zajmuje około 0,25 hektara. W środku stoi pomnik ku czci poległych w pierwszej wojnie światowej. Zachowało się około 145 nagrobków — kamiennych i drewnianych, a kilkadziesiąt z nich to żeliwne krzyże z przełomu XIX i XX wieku, w kilkunastu wzorach charakterystycznych dla Pomorza. Najstarszy czytelny pochodzi z 1877 roku.

Dwa krzyże noszą sygnatury odlewni: jeden H. Peglowa z Lęborka, drugi E. Burowa ze Słupska. Ten drugi ma przy nazwisku napis o zastrzeżonych prawach autorskich do wzoru. Krzyże tego samego wzoru stoją także w Lubuniu i w Wielichowie.

Do rejestru zabytków cmentarz trafił w 1987 roku jako miejsce spoczynku mieszkańców Kluk Smołdzińskich. Muzeum Wsi Słowińskiej, działające w Klukach od 1963 roku w granicach Słowińskiego Parku Narodowego, objęło cmentarz 29 kwietnia 1992 roku. Jest dziś jedynym zachowanym cmentarzem słowińskim.

Kluki (po niemiecku Klucken, po słowińsku Kláchi) to wieś rybacko-rolnicza nad jeziorem Łebsko, w dawnym powiecie słupskim, dziś w gminie Smołdzino. W 1939 roku liczyła 660 mieszkańców. Jest to wieś Słowińców — słowiańskiej, ewangelickiej grupy znad Łebska i Gardna, mówiącej wymarłym dialektem bliskim kaszubszczyźnie.

Wieś nie miała własnego kościoła ani kaplicy: Kluki Smołdzińskie i Żeleskie należały do parafii ewangelickiej w Smołdzinie, w okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto, a Kluki Ciemińskie do parafii w Główczycach. Nabożeństwa domowe odprawiano przy Luthertisch — stoliku z Biblią. Pierwszym duchownym parafii smołdzińskiej był Michał Mostnik, znany też jako Michael Brüggemann i pod łacińskim mianem Pontanus; to on przygotował dla tych stron słowiński przekład Małego katechizmu Lutra. Syn Hansa, słupskiego mieszczanina i tokarza, oraz Elisabeth Würst, urodził się w Słupsku w 1578 roku. Uczył się w szkole rodzinnego miasta, potem cztery lata w Magdeburgu i cztery w Wittenberdze; dwa lata spędził na uniwersytecie w Helmstedcie, skąd udał się do Jeny i Lipska, a w końcu wrócił do Wittenbergi, by tam kontynuować studia.

W 1600 roku księżna Erdmuta powołała go na swojego kapelana z rocznym utrzymaniem, co książę Bogusław XIV potwierdził 27 czerwca 1622 roku. Zmarł 7 września 1654 roku. Urząd objął po nim syn Thomas, powołany 6 marca tego samego roku na adiunkta starego ojca, ordynowany 10 marca w słupskim kościele zamkowym i wprowadzony na urząd 19 marca.

Nabożeństwa w miejscowej mowie słowiańskiej odprawiano w Smołdzinie do 1832 roku, a w Główczycach do 1886. Tetzner zanotował, że w Klukach i w Wierzchocinie trafiają się niekiedy formy o kaszubskiej postaci głoskowej — jak dvóutö zamiast słowińskiego dloutö (dłuto) albo chuēna zamiast chöjna (świerk) — i wywodził je z sąsiedniej mowy kabackiej.

Wojska sowieckie wkroczyły do Kluk 9 marca 1945 roku, bez walk. Przymusowe wysiedlenia dawnych mieszkańców za Odrę nastąpiły w styczniu 1947 roku. Rocznik bytowskiego muzeum zanotował, jak potraktowano Słowińców po 1945 roku: władze albo nie zapewniały im możliwości życia religijnego, albo przysyłały na nabożeństwa „polskiego pastora”, co wywoływało protesty.

Gerald Gräfe, badacz dziejów Słowińców, opisał cmentarz na podstawie własnych inwentaryzacji z lat 1992, 2002 i 2007. Według niego Kluki Smołdzińskie dostały własny cmentarz około 1860 roku. Wcześniej zmarłych wieziono do Smołdzina — przy złej pogodzie łodzią przez Łebsko, a dalej wozem, ponad szesnaście kilometrów zamiast dziewięciu, tak że pogrzeb trwał cały dzień. Mieszkańców Kluk Żeleskich chowano jeszcze przez około czterdzieści lat w Żelazie, a Kluk Ciemińskich do 1945 roku w Główczycach.

W 1992 roku Gräfe zidentyfikował 160 grobów, w 2007 roku 136: żeliwne krzyże przewracały się i znikały, a napisy rdzewiały. Na pomniku poległych w pierwszej wojnie światowej wypisano osiemnaście nazwisk z gmin Klucken i Selesener Klucken, wśród nich Ruch, Klick, Pollex, Kirk i Barnow. Spoczywa tu też Ruth Kötsch, Słowinka, w latach 1950–1953 sołtys wsi, a od 1963 roku pierwsza pracownica muzeum na wolnym powietrzu.

Tomasz Urbaniak pisał w 2017 roku, że cmentarz w Klukach należy do najlepiej zachowanych w całym powiecie słupskim, że ocalało na nim ponad sto nagrobków, a pomnik poległych przeszedł kilka miesięcy wcześniej renowację. Według niego w powiecie słupskim tylko dwa cmentarze wpisano do rejestru zabytków i oba leżą w gminie Smołdzino — w Klukach i w Smołdzinie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według jednego przekazu ostatni pochówek na cmentarzu odbył się w 1971 roku, a cmentarz zamknięto w 1975; według innego zamknięto go w 1980 roku. Gerald Gräfe podaje, że Kluki Smołdzińskie dostały własny cmentarz około 1860 roku, a tablica przy wejściu — że założono go prawdopodobnie w XVIII wieku.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 207; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 510–511; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 29 i 268; „Nasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie” 4 (2002), s. 130; G. Gräfe, „Klucken — Heimat der Lebakaschuben”, strona o cmentarzu w Klukach, lebakaschuben.de (wersja z 2012 roku w Internet Archive); trop z korespondencji listy STOLP-L z 2008 roku przekazanej przez Claudię Fredrich 6 października 2026 roku; T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017.