Kmiecin — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Jadwigi Królowej)

Kmiecin — po niemiecku Fürstenau — ma murowany kościół z czasów przedreformacyjnych, z drewnianą dzwonnicą. Od 1564 roku aż do drugiej wojny światowej świątynia pozostawała w rękach protestantów. Rok 1344, z którym łączy się jej datowanie, pochodzi z łacińskiej umowy przechowywanej w archiwum rady Elbląga: biskup pomezański Bertold ustalił wtedy wraz z rajcami elbląskimi uposażenie tutejszej parafii — cztery wolne włóki oraz dziesięcinę z 60 włók wsi, po korcu jęczmienia i owsa.

Według Słownika geograficznego w 1344 roku proboszczem w Kmiecinie był Jan de Imden, który toczył spór z miastem Elblągiem, rozstrzygnięty przez biskupa pomezańskiego Bertolda. Według Harnocha plebani w Kmiecinie już w 1385 roku wykupili się od obowiązku robót przy wałach; ugodę tę, potwierdzoną przez królów Zygmunta I i Zygmunta Augusta, uznano za ważną jeszcze wyrokiem apelacyjnym w Kwidzynie, po niemiecku Marienwerder, z 30 października 1862 roku i rozstrzygnięciem Trybunału Najwyższego z 11 września 1863 roku.

W kronikach żuławskich wieś zapisała się jednak nie przez kościół, lecz przez ucieczki przed wodą. Według elbląskiego rocznika „Elbinger Jahrbuch” z 1924 roku wieś Kmiecin — w najstarszej księdze miejskiej Elbląga, prowadzonej od około 1330 roku, zapisaną na pierwszej stronie jako „villa Wurstenow” — założono zapewne około 1325 roku. Według kronikarza elbląskiego Petera Himmelreicha istniała już w 1332 roku jako garstka niskich chat pod wałami usypanymi w latach 1288–1294 za mistrza krajowego Meinharda von Querfurt.

W 1412 roku wały nie wytrzymały: ludzie opuścili domy i szukali schronienia, gdzie się dało, a wsie stały puste. Rada Elbląga uzyskała wtedy od wielkiego mistrza Heinricha von Plauen zgodę na tropienie zbiegów i przymusowe osadzenie ich z powrotem w czterech wsiach, wśród których był Kmiecin (dokument z 6 maja 1412 roku).

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom II, 1881) kościół w Kmiecinie przeszedł w czasie Reformacji w ręce protestantów i — jako kościół patronatu miejskiego, elbląskiego — nie mógł zostać przez katolików odzyskany. Wykaz duchownych pruskich Ludwiga Rhesy, przytaczany w opracowaniu Bogumiła Szadego o geografii struktur wyznaniowych, prowadzi listę tutejszych pastorów od 1564 roku, nazwiska pierwszego z nich jednak nie podaje: pod numerem pierwszym stoi samo „N. N.”. Harnoch dodaje, że w 1564 roku wzmiankowany jest tu bezimienny duchowny ewangelicki, a od 1580 roku urząd sprawował Ursinus Göllnitz. Abraham Hartwich zalicza go do reformowanych, a Hermann Eckerdt pisze, że tylko tu, w Kmiecinie, osadzono wtedy pastora reformowanego, bo przywileje religijne na Żuławach obejmowały wyłącznie luteranów.

W 1592 roku Göllnitz odszedł do kościoła Mariackiego w Elblągu. Według Abrahama Hartwicha (1723) w 1593 roku przybył do Kmiecina Daniel Ulichius, który nauczał tu tylko do 1595 roku; jego miejsce zajął Marcin Bracheius (według innych Barthesius), w 1618 roku powołany do kościoła Mariackiego w Elblągu. Według Hartwicha w 1612 roku powołano do Kmiecina Jana Schiliusa, przeniesionego w 1614 roku do kościoła Bożego Ciała w Elblągu; jego następcą był od 1614 roku Piotr Pantelius, którego Hartknoch zalicza do reformowanych, w 1630 roku przeniesiony na Nowe Miasto Elbląga.

Według Hartwicha w 1630 roku pastorem w Kmiecinie był Dawid Halstius, w 1633 roku powołany do kościoła Mariackiego w Elblągu; po nim przyszedł Krzysztof Feyerabend, w 1655 roku również powołany do kościoła Mariackiego, a następnie Krzysztof Lachmann.

W 1666 roku tutejszego pastora Krzysztofa Lachmanna zastrzelili na plebanii konfederaci — strzałem przez zamknięte drzwi. Według Hartwicha w 1666 roku powołano do Kmiecina Michała Feyerabenda, który porzucił urząd i zaginął — dopiero z jego kazania pogrzebowego wyszło na jaw, że został pastorem w Deutschendorf w Prusach Górnych; w 1671 roku przyszedł Mikołaj Hübner, w 1677 roku Piotr Frank, przeniesiony w 1680 roku do Neukirch, a po nim Jonasz Meyerhoffer, który przeżył tu trzynaście lat i zmarł w 1693 roku.

Według Hartwicha w 1695 roku przybył do Kmiecina Daniel Laurentius, w 1703 roku dodany do kościoła świętej Anny w Elblągu; w tym samym roku przyszedł z Pomorskiej Wsi Wilhelm Rupson, w 1709 roku przeniesiony do kościoła Bożego Ciała, po nim Mikołaj Tolckemit młodszy, w 1713 roku przeniesiony do Kępek (Zeyer), a następnie znów z Pomorskiej Wsi Krystian Gotfryd Martini. Według Hartwicha Kmiecin był wsią kościelną, do której należały Rosenort i Blumenort, a magistrat Elbląga zbudował w nim dla swej wygody i odpoczynku dwór. Piotr Birecki (2021) wymienia Kmiecin wśród wiejskich posiadłości Elbląga, w których kościołach mieszczaństwo tego miasta fundowało ołtarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.

Wiele szczegółów do tej listy dodaje Tolckemit (1753). Daniel Ulichius był według niego żonaty z córką Jerzego Dietricha z Morąga; Tolckemit uznaje go za tę samą osobę co Daniela Ulichiusa z Chemnitz, najpierw rektora w Morągu, potem duchownego na wsi, który z powodu słabej pamięci nie mógł dłużej sprawować urzędu i około 1620 roku wrócił na dawne rektorstwo, gdzie z wielką starannością uczył Abrahama Caloviusa, który później zasłynął. Pastor Lachmann pochodził według Tolckemita z Seehausen w Starej Marchii, w 1638 roku uczył w gimnazjum elbląskim, w 1648 roku został pastorem w Rychlikach (Reichenbach), a w 1655 roku przeniesiono go do Kmiecina; zginął po pokoju oliwskim, gdy polscy konfederaci krążyli po Żuławach i upatrzyli sobie zwłaszcza domy pastorów ewangelickich.

Michał Feyerabend był bratem elbląskiego seniora Krzysztofa Feyerabenda i — jak przypuszcza Tolckemit — Kmiecin otrzymał z jego polecenia. Jonasz Meyerhoffer był z urodzenia Węgrem i przed przyjściem do Kmiecina był od 1677 roku pastorem w Marzęcinie; wygłosił mowę pogrzebową po burmistrzu Elbląga Michale Hellwingu, wydrukowaną przy kazaniu pogrzebowym Cyriaka Martiniego „Der Preiswürdige Regentenstern”, i zmarł 6 marca 1693 roku. Między Meyerhofferem a Laurentiusem pastorem był tu w latach 1694–1695 Krystian Küntzler, potem przeniesiony do kościoła Trzech Króli w Elblągu. Krystian Gotfryd Martini był jednym z trojaczków, synów Cyriaka Martiniego, urodzonych w 1669 roku w dniu świętego Dominika; uczył się w gimnazjum elbląskim i w Rostocku, a pastorem w Pomorskiej Wsi był od 1703 roku.

Rada Elbląga dała mu potem — z powodu wieku, a także nieostrożnych uchybień w urzędzie — adiunkta, kandydata Jakuba Steina, który przez 13 lat na przemian z nim głosił kazania, aż w lutym 1742 roku, jak pisze Tolckemit, „Bóg sam zwolnił Martiniego z urzędu”.

Parafia ewangelicka miała siedzibę na miejscu. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Kmiecinie 524 mieszkańców w 73 domach: 458 luteranów, 8 katolików i 58 mennonitów. Wymienia też jeden kościół luterański i własną parafię luterańską w superintendenturze elbląskiej; katolicy należeli wówczas do Elbląga. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku królewska wieś chłopska Fürstenau z 50 gospodarstwami chłopskimi i 17 zagrodami chałupniczymi liczyła 647 mieszkańców, w tym 553 ewangelików, 39 katolików i 55 mennonitów. Stało w niej 61 budynków mieszkalnych. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Elblągu; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom II, 1881) notuje w Kmiecinie, po niemiecku Fürstenau, 553 ewangelików, 39 katolików i 55 mennonitów oraz kościół protestancki i szkołę na miejscu. Sama wieś była u schyłku XIX wieku w przeważającej części ewangelicka: z 659 mieszkańców spisanych 1 grudnia 1885 roku 549 podało wyznanie ewangelickie, katolików naliczono 53, a 57 mieszkańców należało do innych Kościołów chrześcijańskich — na Żuławach zwykle byli to mennonici. Ewangelicy mieli parafię u siebie, katolicy podlegali parafii w Nowym Dworze Gdańskim (Tiegenhof).

Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia tę parafię jako „Fürstenau” w diecezji elbląskiej (Elbing). Notuje patronat rady Elbląga, od 1826 roku królewski, a także trzy dzwony, organy o 14 głosach i 1400 dusz, w roku sprawozdawczym zaś 53 chrzty, 12 ślubów, 786 komunikantów i 49 pogrzebów. W granicach parafii mieszkało nadto 261 mennonitów i 41 katolików, a z tutejszego cmentarza korzystali także mennonici. Program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dwór Gdański na lata 2022–2025 wymienia cmentarz przykościelny w Kmiecinie wśród cmentarzy przykościelnych, które pełnią funkcję lapidariów. W lipcu 1887 roku elbląski synod powiatowy wybrał tutejszego pastora Günthera na jednego z czterech delegatów na pierwszy synod prowincjalny obradujący w Prusach Zachodnich, obok superintendenta dr.

Lenza, właściciela majątku Wunderlicha i radcy domen Staberowa; w gronie zastępców znalazł się Vollerthun z Kmiecina.

Harnoch odnotowuje przed kościołem w Kmiecinie kropielnicę z czasów katolickich, a na stropie i chórach obrazy biblijne; na obrazie „Złożenie do grobu” kazał się przedstawić jeden z pastorów — w todze, z befkami, w czapeczce i z książką w ręku. Zapewne o tym samym kamieniu pisze Dariusz Piasek, który w latach 2019–2020 badał w terenie średniowieczne kamienne chrzcielnice Żuław: notuje w Kmiecinie dawną chrzcielnicę, używaną dziś jako kropielnica i ustawioną w zachodniej kruchcie. Ma ona ośmioboczną czaszę na ośmiobocznym trzonie i okrągłej stopie; autor zalicza ją do grupy czasz ośmiobocznych, w których widzi odwołanie do symboliki liczby osiem, uważanej w starożytności i średniowieczu za miarę doskonałości nadprzyrodzonej. Z dawnej ciesiołki zachował się tu ganek obiegający wieżę — według Viktora Zirkwitza jedyny już taki na tym obszarze.

Miał chronić podwalinę przed deszczem, a wedle przytaczanego przez niego Burgemeistera dawać też schronienie wiernym przybyłym z daleka; przy parafii rozciągniętej po żuławskich wsiach nie była to ozdoba, lecz potrzeba.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1210 ewangelików; patronem był król. Posada pastora była w 1897 roku nieobsadzona. W 1912 roku gmina Kmiecin liczyła 559 mieszkańców, a proboszczem był tu Otto Thrun. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Kmiecinie liczyła wtedy 1153 ewangelików, a pastorem był od 1927 roku Fritz Pachnio.

Po wojnie mieściło się w kościele przejściowo muzeum, a w 1981 roku erygowano tu parafię rzymskokatolicką pod wezwaniem świętej Jadwigi Królowej.

⚠ Dwie żuławskie nazwy bywają mylone. Fürstenwerder to Żuławki w powiecie malborskim (768 mieszkańców, w tym 395 ewangelików, parafia ewangelicka Baarenhof); Kmiecin nosi nazwę Fürstenau. Według relacji przytoczonej przez Viktora Zirkwitza sama nazwa wywodzi się zresztą prawdopodobnie nie od księcia (Fürst), lecz od lasu (Forst), bo wieś otaczały niegdyś rozległe bory; w dawnych zapisach nazwa występuje jako Vurstenow i Fyrstenaw.

Z parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Fürstenau” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1680–1940. Figurują one w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1680 roku, wykaz komunikantów od 1710 roku i konfirmacje od 1897 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1680– K 1710– Konf 1897–. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1849–74”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według Hartwicha Marcin Bracheius, następca Ulichiusa, przeszedł do kościoła Mariackiego w Elblągu w 1618 roku, choć ten sam autor już w 1612 roku powołuje do Kmiecina Jana Schiliusa. Tolckemit (1753) zapisuje następcę Ulichiusa jako Bratesiusa i podaje, że przeszedł on do kościoła Mariackiego w 1613 roku. Pastora Lachmanna Hartwich nazywa Krzysztofem, a Tolckemit Krystianem; jego śmierć z rąk konfederatów datuje się na 1666 rok, a Tolckemit notuje go w Kmiecinie w latach 1655–1662 i podaje, że zginął po pokoju oliwskim. Laurentiusa Hartwich notuje w Kmiecinie w latach 1695–1703, a Tolckemit w latach 1696–1702; Rupsona Hartwich od 1703 roku, a Tolckemit od 1702 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Peter Pantel (1614), Christoph Feyerabend (1633–1655), Michael Feyerabend (1663), Jacob Stein (1742), Gottlieb Thomas Achenwall (1759), Otto Friedrich Riebes (1858), Paul Martin Traugott Riebes (1874), Friedrich Christian Wilhelm Günther (1878), Johann Theodor Hugo Rosseck (1897), Otto Theodor Carl Hermann Thrun (1902), Fritz Pachnio (1927), Viktor Rasmus (1937).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 459 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1149 dusz.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 14, 212, 214, 216, 219, 220; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Fürstenau”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 414–415; „Elbinger Jahrbuch”, Elbing 1919–1937, s. 10; „Adreßbuch für Elbing”, Elbing 1912, s. 425–426; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 7, nr 83; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Elbing Land, s. 2–3, poz. 23; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 8, nr 60; Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig…” — rozprawa doktorska, Politechnika Gdańska 1933, druk Danzig 1940; E. Wiggert, L. Burgemeister, „Die Holzkirchen und Holztürme der preußischen Ostprovinzen”, Berlin 1905, s. 13 (za Zirkwitzem); B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 152; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 212, 216; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 100; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 22–23; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 38; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 77–78, pozycja 65; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 28; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 3; t. 2, s. 483, 678; t. 5, s. 1317, 1322, 1432, 1475, 1518; t. 6, s. 1751; t. 7, s. 1833; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 9 lipca 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); D. Piasek, „Średniowieczne chrzcielnice kamienne w kościołach na terenie Żuław Wiślanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika”, „Studia z Dziejów Średniowiecza” 26, 2023, s. 137, 148, 152; A. N. Tolckemit, „Elbingscher Lehrer Gedächtniss”, Danzig 1753, s. 184–187 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Nowy Dwór Gdański na lata 2022–2025 (uchwała nr 383/LI/2022 z 30 czerwca 2022 roku), Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego 2022, poz. 2895, s. 72; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 41.