Kniewo — cmentarz ewangelicki

Kniewo, po niemiecku Kniewenbruch, leży w gminie Wejherowo, na niskim, podmokłym terenie nad Redą. Miejsce cmentarza wskazał tu podczas objazdu w 2013 roku Marek Drzewiecki; cmentarz opisuje też karta z 30 października 1985 roku. Własnej świątyni ewangelicy tu nie mieli, a stojący we wsi kościół katolicki popadł w ruinę już w XVII wieku.

Hasło Słownika geograficznego podaje dawne formy nazwy wsi: Kniewen (1400), Knifen (1407) i Neuenwerder, a w 1678 roku „Kniewskie błoto”. Nizinne położenie sprawiło, że wieś oddano dawno temu osadnikom olęderskim; gospodarowano tu na sposób nizinny, a Kniewo słynęło z hodowli koni. Rejestr poboru królewskiego z 1570 roku liczy w Kniewie, w parafii Góra, 38 łanów, z których dwa stały puste; podstarości pucki Tomasz Piszkarski zapłacił z niej podatek od 36 łanów osiadłych, karczmy rocznej i czterech zagrodników oraz czopowe, czyli opłatę od wyszynku. Lustracja królewszczyzn z 1664 roku opisała „wieś Kniewskie Błoto” na 28 włókach i 10 morgach, trzymaną przez trzydziestu jeden olędrów, którzy płacili wspólnie (coniuncta manu) 1132 złote i 20 groszy rocznie oraz 60 korcy owsa; łąkę Kromweze między ich gruntami trzymał Ernest Krokowski, sędzia ziemski pucki.

Lustracja starostwa puckiego z 1678 roku zapisała, że mieszkają we wsi „holendrzy, ludzie wolni”, trzymający 28 włók na mocy kontraktu wieczystodzierżawnego Jana Wejhera, starosty puckiego, z 1599 roku, potwierdzonego przez Zygmunta III w 1600 roku i przedłużonego przez Jana III w 1677 roku do stu lat.

Wylewy Redy sprawiły, że mieszkańcy ślubowali postawić we wsi kościółek — i ślub wypełnili, nadając mu wezwanie świętej Marii Magdaleny i zapisując na jego utrzymanie grunt na osiem korców wysiewu. Świątynię przyłączono potem jako filię do Góry; w drugiej połowie XVI wieku stał w Kniewie kościół filialny parafii w Górze. M. Biskup i A. Tomczak zaliczają parafię w Górze do parafii dekanatu puckiego, które znajdowały się wtedy w rękach protestantów.

🟡 Protokół wizytacji z 1583 roku opisuje stan Góry inaczej: kościół był konsekrowany, „sed ab haereticis profanata” — ale sprofanowany przez heretyków; heretyka wygnała już pani Wejherowa, a kościół powierzono duchownemu katolickiemu z Redy, któremu mieszkańcy odpowiedzieli, że potrzebują duchownego ewangelickiego, a nie katolickiego. Ten sam protokół wymienia przy Górze filialną kaplicę w Kniewie. W czasie Reformacji ludność Kniewa w większości przeszła na luteranizm, synowie, niepomni ślubu ojców, zaorali rolę kościelną, a zaniedbana kaplica upadała: w 1684 roku stała z niej już tylko jedna ściana, a na początku XVIII wieku ksiądz Borowski, proboszcz kościerski, oglądał po niej dość wysokie fundamenty z kamieni. Starzy ludzie pamiętali jeszcze nabożeństwo, które w niej odprawiano.

Wizytacja z 1702 roku zastała Kniewo zamieszkane przez luteranów; w tym samym protokole zapisano, że sołtys zatrudnił we wsi nauczyciela uznanego za osobę podejrzaną, „prawdopodobnie z pochodzenia Turka”, i otrzymał od konsystorza gdańskiego nakaz, by go oddalić. Wizytacja z 1766 roku przypomniała dawną kaplicę świętej Marii Magdaleny, wzniesioną przez mieszkańców jako wotum za ocalenie od powodzi, i odnotowała, że z Kniewa przystąpiło w ostatnim roku do spowiedzi tylko ośmiu katolików.

W 1781 roku wizytator naliczył tu osiemnastu katolików, z których dwunastu spowiadało się na Wielkanoc, i 256 niekatolików — tak w pierwszym wykazie tabelarycznym protokołu, bo drugi wykaz z tej samej wizytacji podaje 236.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Kniewenbruch jako królewską wieś chłopską z 13 gospodarstwami chłopskimi, 11 zagrodami chałupniczymi i 35 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 261, w tym 245 ewangelików i 16 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Bolszewie; katolicy — do parafii w Górze; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny notuje we wsi 245 ewangelików i 16 katolików przy 35 domach, 63 włókach, trzynastu gburach i jedenastu zagrodnikach, a także szkołę na miejscu, pocztę w Rybnie i katolicką parafię w Górze. Pruski spis z 1885 roku wykazał tu 353 mieszkańców, w tym 299 ewangelików i 54 katolików, i wskazał przy nich parafię ewangelicką w Bolszewie oraz katolicką w Górze.

W spisie z 1 grudnia 1890 roku Kniewo wraz z Zamostnem liczyło 392 mieszkańców, w tym 322 ewangelików; Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, uznał 318 z nich za Niemców, a czterech za Kaszubów. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 413 osób: niemiecki jako język ojczysty podało 409 z nich (300 ewangelików i 109 katolików), a kaszubski i polski — pojedyncze osoby, w każdym wypadku jedna lub dwie. Parafię ewangelicką miało Kniewo wtedy w Słuszewie, katolicką nadal w Górze, a urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy w Rybnie.

W 1907 roku erygowano gminę kościelną w Słuszewie, wydzielając ją między innymi z parafii w Bolszewie.

Karta cmentarza z 30 października 1985 roku ocenia jego stan słowami: „Bardzo zły. Zachowanych parę drzew.” Cmentarz leżał wtedy na skarpie przy drodze z Kniewa do Warszkowa, w sąsiedztwie terenu szkoły, i był bardzo zarośnięty krzakami bzu i samosiewem. Zachowało się na nim czternaście mogił, kilka ozdobnych ogrodzeń kutych w żelazie z tabliczkami oraz dwa metalowe krzyże, a najstarszy czytelny nagrobek pochodził z 1852 roku.

4 czerwca 2007 roku uczniowie Gimnazjum imienia Jana Pawła II w Bolszewie objęli opieką („adopcja”) dawne cmentarze ewangelickie w Kniewie i w Zamostnem; w uroczystości, która odbyła się w gimnazjum, wzięli udział przedstawiciele gminy i starostwa wejherowskiego oraz delegacja wejherowskiego stowarzyszenia upamiętniającego dawne miejsca pochówku. Slajd pokazany podczas tej uroczystości, przytoczony w przekładzie niemieckim w „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela” z 2007 roku, podaje, że oba cmentarze przyjmowały zmarłych ewangelików w latach 1800–1900, a w Kniewie zachowały się ozdobne żelazne ogrodzenia mogił, liczne tabliczki z nazwiskami i zdobne krzyże.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Plan Odnowy Miejscowości Kniewo i Zamostne (Urząd Gminy Wejherowo); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IV, hasło Kniewo; ksiądz Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 219; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, s. 58–59, poz. 22; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 38–39, poz. 24; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 60; ksiądz W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księga G24 (wizytacja 1702); „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1907; karta cmentarza w Kniewie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 178–179, pozycja 172; „Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664”, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Mańkowski, Fontes TNT 32, Toruń 1938, s. 123; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 61; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 275; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), s. 136, księga G63a (1766); s. 244–245, księga G72 (wizytacja 1781); „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I–III, Toruń 1897–1899, s. 15; „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, nr 27 (2007), s. 22–24.