Kobylnica — kościół ewangelicki (Kublitz)

Kościół w Kobylnicy, do 1945 roku Kublitz, stoi w środku wsi na owalnym kopcu, otoczony cmentarzem przykościelnym założonym w XVII wieku. Korpus świątyni pochodzi z XVII wieku i stanął w miejscu starszej, średniowiecznej budowli, po której została masywna, otynkowana wieża o gotyckim wątku. W 1781 roku zwieńczono ją barokowym hełmem, a wnętrze urządzono po luterańsku — z ołtarzem ambonowym i emporą z prospektem organowym. Böttger w inwentarzu zabytków powiatu słupskiego z 1894 roku pisze o kościele z XVII stulecia i o wieży „z czasów gotyckich”, a datę na ławach odczytał jako niepełną, zaczynającą się od MDCX. Karl-Heinz Pagel podaje natomiast, że w 1555 roku wzniesiono tu nowy kościół, a ławy pochodzą według napisu z 1608 roku.

Rejestr zabytków datuje osobno każdą część budowli: wieżę na XIV wiek, z przekształceniem w 1781 roku, korpus na XVII i XVIII wiek, a przebudowę na lata 1925–1931. Wojciech Skóra podaje, że kościół rozbudował Otto Gehrke, w latach 1926–1931 pastor garnizonu słupskiego i parafii kościoła zamkowego w Słupsku. Kościół wraz z cmentarzem przykościelnym figuruje w nim pod numerem A-392, na mocy decyzji z 21 grudnia 1965 i 7 stycznia 2013 roku.

Przez pierwsze dziesięciolecia po Reformacji tutejsza wspólnota była filią kościoła Mariackiego w Słupsku i posługiwali w niej diakoni tamtej parafii. Zygmunt Szultka wymienia wśród nich Joachima Bonina, diakona kościoła Mariackiego od Wielkanocy 1568 roku. Według protokołu wizytacji kościoła w Kobylnicy z 7 lipca 1590 roku członkiem dozoru kościelnego był od 1580 roku Jakub Bolduan, który z tytułu tej funkcji pielęgnował jedenaście uli pastora. Zmieniło się to w 1612 roku, kiedy księżna Erdmuta powołała w Kobylnicy osobną parafię i 29 września uposażyła ją odsetkami od kapitału 500 guldenów oraz ogrodem na słupskim Starym Mieście. Pierwszym proboszczem został wtedy ksiądz Erazm Janicke; w 1655 roku już nie urzędował.

Według Jana Wilda pochodził „z Czarnego koło Człuchowa”. Magister Philipp Pirler (Pyrlaeus) został w 1622 roku trzecim duchownym słupskiego kościoła Mariackiego, a w 1629 roku powołano go do Kobylnicy; zmarł tu w 1630 roku — według Bartholdy’ego razem z żoną, w zarazie. Pirlera nie ma w spisie pastorów w haśle Kobylnicy (s. 466); powołanie do Kobylnicy podaje Müller dopiero w uzupełnieniach: „Pirler, Diakonus in Stolp, wurde 1629 hierher berufen, starb aber 1630” (s. 583).

Kolejny znany proboszcz, Johann Drenckhan, urzędujący tu w 1668 roku, od tego roku sprawował na przemian z innymi pastorami urząd duchownego przy słupskim kościele zamkowym, a od 1685 roku, z rozkazu elektora, sam odprawiał w zamkowej świątyni nabożeństwa dla tamtejszej gminy luterańskiej. Po jego śmierci Kobylnicę połączono z parafią zamkową na stałe. W tym związku kobylnicki kościół cieszył się nieformalnym pierwszeństwem — w pierwsze dni wielkich świąt główne nabożeństwo odprawiano najpierw tutaj.

W 1784 roku Kobylnica leżała ćwierć mili na zachód-południowy zachód od Słupska, przy trakcie do Miastka, i była podzielona między króla i szlachtę. W części królewskiej mieszkało 13 gospodarzy, z których czterech osadzono na rozparcelowanym folwarku, oraz dziesięciu chałupników-budników, a część szlachecka liczyła 13 dymów. Strumień płynący przez wieś napędzał młyn należący do miasta Słupska; do kościoła należało także Widzino (Veddin).

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku królewska wieś Kobylnica, po niemiecku Kublitz, licząca 23 ogniska (domostwa), miała kościół pod patronatem króla, należący do synodu słupskiego i będący filią kościoła zamkowego w Słupsku; przypisana była do niego także kolonia Bolesławice (Ulrichsfelde), nazwana od królewskiego radcy Georga Philippa Ulricha.

Ponad dachem namiotowym wieży kościoła w Kobylnicy wznosiła się ośmioboczna, ażurowa latarnia. W kościele wisiały dwa XVII-wieczne świeczniki z mosiądzu czerwonego (Rotguss) o pięciu i sześciu ramionach, zwieńczone orłem i zakończone u dołu głową lwa. Najstarszy dzwon kościoła pochodził z 1594 roku i nosił znak odlewnika „D. A. B.”, ten sam co dzwon szkolny słupskiej fary z 1542 roku. Dzwon z 1594 roku nosił napis „Si Deus pro nobis, quis contra nos” („Jeśli Bóg z nami, któż przeciwko nam”), a pod nim wizerunek Ukrzyżowanego. Z dziejami wsi splótł się ród von Puttkamerów, którego kryptę umieszczono pod ołtarzem. Na cmentarzu przykościelnym na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku stał żeliwny krzyż nagrobny z 1846 roku; dziś go nie ma.

Na początku 1920 roku zmarł, w 65. roku życia, pastor w stanie spoczynku Reinhold Rathke, w latach 1882–1913 duszpasterz parafii w Zębowie (w nekrologu wydrukowano „Symbar”). Nekrolog rodziny datowano w Kobylnicy 11 lutego 1920 roku, a pogrzeb wyznaczono na niedzielę 15 lutego, na wpół do trzeciej po południu, z kościoła w Kobylnicy; nekrolog w imieniu rodziny podpisał Hans Rathke, pastor w Słupsku.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną przy gminie zamkowej w Słupsku, oddaloną od miasta o 4 kilometry, i podaje dla obu razem 7000 dusz. Pastorem był Friedrich Pieper. Patronat był państwowy. Karl-Heinz Pagel podaje, że 8 marca 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona. Ponad 110 mieszkańców zmarło, najczęściej na tyfus. Od maja radziecki komendant zezwolił na nabożeństwa, a po czerwcu 1945 roku kazania głosili jeszcze Drescher i Paul Scharnofske. Wysiedlenia zakończono jesienią 1947 roku; w RFN odnaleziono potem 790 dawnych mieszkańców, w NRD 173. Straty: 41 poległych, 77 zmarłych cywilów, 198 zaginionych.

Tuż przed końcem wojny, za zgodą radzieckiego komendanta, świecki głosiciel Słowa Paul Scharnofske jeszcze przez pewien czas przemawiał do pozostałych mieszkańców, lecz po ich wyjeździe życie zboru wygasło. Do czerwca 1945 roku kościół pozostawał luterańskim domem Bożym, a 15 sierpnia tego roku rekonsekrowano go na świątynię rzymskokatolicką. Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że świątynię poświęcono 15 sierpnia 1945 roku, a parafię erygowano 1 czerwca 1951 roku; dziś jest to kościół parafialny pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrztów, ślubów i zgonów w tutejszych księgach zaczynały się w 1658 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Böttger datuje kościół na XVII wiek, a Karl-Heinz Pagel podaje, że nowy kościół wzniesiono w 1555 roku. Datę na ławach Böttger odczytał jako zaczynającą się od MDCX, a Pagel podaje według napisu 1608 rok. Artykuł podpisany „P. Sch.” w „Ostpommersche Heimat” (1937) podaje, że księżna powołała Erazma Janckego z Czarnego (Hammerstein) 16 czerwca 1612 roku, a 28 czerwca wprowadził go na urząd nadworny duchowny i prepozyt magister Daniel Rubenow; Jancke miał urzędować do 1629 roku, po nim — według tego artykułu — Julius Teichmeyer (1630–1639) i od 18 listopada 1639 roku Jacob Mevius, a Johann Drenkhan z Marsow był proboszczem w latach 1676–1704 (w opisie wyżej: Pirler w latach 1629–1630 i Drenckhan urzędujący w 1668 roku).

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 931; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 4, 5; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II, Stettin 1912, s. 461, 466–467 (hasło Kublitz, synod Stolp Stadt) i 582–583 (Nachträge und Berichtigungen); K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 118; Kobylnica — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 2/2024; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Kublitz, s. 666; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 4–5 (hasło Cublitz); wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928, 931, 955–956; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 175; „Der Reichsbote” (Berlin), 13 lutego 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Skóra, „Życie religijne Niemców w Słupsku zajętym przez Armię Czerwoną i Polaków (1945–1946). Rekonesans badawczy”, „Przegląd Zachodniopomorski” 40, 2025, s. 131; Z. Szultka, „Pastor Paul Bolduan. Ze studiów nad XVII-wiecznym piśmiennictwem i kulturą Pomorza”, „Acta Cassubiana” 15, 2013, s. 40–41; A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; P. Sch. [P. Scharnofske], „Die Gründung der Pfarre in Kublitz”, „Ostpommersche Heimat” 1937, nr 36.