Kobysewo — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicko-augsburski w Kobysewie, w gminie Przodkowo w powiecie kartuskim, pochodzi z drugiej połowy XIX wieku. Ewidencja konserwatorska zna go z karty spisanej 30 października 1985 roku. W rejestrze zabytków cmentarz nie figuruje. Sam cmentarz leży na terenie zalesionym, poza zwartą zabudową wsi. Układ kompozycyjny się nie zachował, teren porastają samosiewy, a nagrobki są zdewastowane. Powiatowy program opieki nad zabytkami zaleca prace porządkowe, usunięcie samosiewów i uczytelnienie nagrobków.

Kobysewo (Kobissau) było w czasach krzyżackich wsią na prawie niemieckim w gdańskim urzędzie leśnym, płacącą 12 skojców czynszu. W Kobysewie około 1440 roku 12 z 36 łanów leżało pusto. Wiadomość o hucie szkła i wielkiej kuźnicy żelaza na 24 łanach z 1442 roku pochodzi z dokumentu, który według Theodora Hirscha nosi znamiona późniejszego fałszerstwa i nie nadaje się do użytku. Według pruskich ksiąg hipotecznych Kobysewo należało do Mikołaja Czarlińskiego, potem do jego syna Mikołaja Ludwika, a od 1785, ściślej 1788 roku, do wnuka Piotra Schedlin-Czarlińskiego. W wykazie wasali z lat 1774–1775 dziedzicem mieszkającym w Kobysewie jest 57-letni Ludwik Czarliński z synami Piotrem (28 lat) i Stanisławem (17 lat).

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje 156 mieszkańców: 11 luteranów i 145 katolików. Ewangelicy z Kobysewa należeli najpierw do parafii w Przyjaźni (Rheinfeld), a w 1856 roku przydzielono ich do nowo założonej parafii ewangelickiej w Kartuzach. Słownik geograficzny podaje stan z 1865 roku — 141 katolików i 56 ewangelików w 21 domach. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku majątek rycerski Kobissau liczył 197 mieszkańców, w tym 56 ewangelików i 141 katolików. Stało w nim 21 budynków mieszkalnych. Ewangelicy należeli do parafii w Kartuzach; katolicy — do parafii w Przodkowie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Przodkowie.

Spis z 1885 roku ujął Kobysewo jako obwód dworski: 294 mieszkańców, w tym 28 ewangelików i 266 katolików. Zarówno spis z 1 grudnia 1885 roku, jak i spis z 1 grudnia 1910 roku przypisują wieś, wymienianą wówczas jako „Kobissau”, do parafii ewangelickiej w Kartuzach. Kobysewo figuruje też wśród szkół parafii kartuskiej w kronice Agathona Harnocha z 1890 roku. Katolicy podlegali parafii w Przodkowie, tam też mieściły się urząd stanu cywilnego i siedziba obwodu urzędowego. W źródłach nie znaleziono wiadomości o kościele ani kaplicy ewangelickiej w Kobysewie; od 1897 roku była tu natomiast sala modlitw w ewangelickim zakładzie.

Prasa niemiecka przynosi jednak wiadomości o ewangelickim zakładzie w Kobysewie, w którym urządzono salę modlitw. W odezwie ogłoszonej 8 października 1896 roku w „Westdeutsche Zeitung” komitet z Prus Zachodnich pisał, że prowincja nie ma jeszcze domu dla chłopców, którym w rozproszeniu groziła utrata wyznania, i że w Kobysewie, niedaleko Kartuz, kupiono za 8000 marek posiadłość o powierzchni około 80 mórg z okazałym dworem. Nabywcy zobowiązali się, że w zakładzie dla konfirmantów, który miał tam powstać, okoliczni niemieccy ewangelicy znajdą miejsce wspólnych nabożeństw. Poświęcenie domu opisał 21 września 1897 roku berliński „Reichsbote”. Przybyli generalny superintendent Döblin, prezes konsystorza Meyer i duchowni diecezji kartuskiej.

W sali modlitw, ozdobionej sentencjami, kwiatami i girlandami, śpiewowi zgromadzonych towarzyszyło harmonium, dar Kobiecego Towarzystwa Gustawa Adolfa w Dreźnie. Liturgię odprawił superintendent Plath, śpiewał chór kościelny z Kartuz pod kierunkiem organisty Lützowa, a generalny superintendent wygłosił mowę poświęcenia na podstawie Ewangelii Łukasza 10,33–34. Zakład powstał z inicjatywy pastora Axenfelda z Godesbergu, zmarłego przed rokiem. Ostatecznie kupiono zabudowania dworskie rozparcelowanego majątku wraz z 70 morgami ziemi; zakup, remont i urządzenie domu kosztowały 24 000 marek, z czego połowę dał prowincjonalny związek misji wewnętrznej ze zbiórki przeprowadzonej w Nadrenii i Westfalii. Pracę zaczęła para opiekunów 1 października 1896 roku z dwoma chłopcami-sierotami; we wrześniu 1897 roku chłopców było już szesnastu.

Gdy w czerwcu 1902 roku superintendent Plath po czternastu latach pracy w Kartuzach przenosił się do Königsberga, „Königsberger Hartungsche Zeitung” nazwała go założycielem i budowniczym kobysewskiego domu dla przewlekle chorych i sierot. Sierociniec działał jeszcze w czasie pierwszej wojny światowej: w lutym 1917 roku superintendent Müller z Kartuz szukał w „Reichsbote” zastępcy dla ojca sierocińca, aby od 1 marca można go było zwolnić do służby wojskowej.

W spisie z 1910 roku wieś miała 482 mieszkańców. Jako mowę ojczystą 412 osób podało niemiecki, 66 kaszubski, trzy polski. Wśród niemieckojęzycznych było 410 ewangelików i dwóch katolików, a wszyscy mówiący po kaszubsku i po polsku byli katolikami. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował w Kobysewie 421 mieszkańców, w tym 290 wyznania ewangelickiego. W tym spisie narodowość polską zadeklarowało 413 osób, a niemiecką osiem.

Spis z 1910 roku pytał o język ojczysty, a spis z 30 września 1921 roku o narodowość i wyznanie.

Według poznańskiego pisma ewangelickiego w 1940 roku w Kobysewie działał dom dla przewlekle chorych i starców, w którym pracowały siostry ze stanisławowskiego domu diakonis Sarepta. W tym domu przyjęto też ostatnich starców ze Stanisławowa. W źródłach nie znaleziono informacji, czy był to ten sam dom, który powstał w latach 1896–1897, ani czy jego mieszkańców chowano na tym cmentarzu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kartuzy (Karthaus) i podaje tu 410 ewangelików.

Źródła: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IV, hasło „Kobysewo”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 56–57, poz. 165; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 43; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 124, nr 141; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 261; „Posener Evangelisches Kirchenblatt” 19 (1940), nr 2, s. 74; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 653 (s. 26), nr 1441 (s. 151); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 112–113, pozycja 181; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 42, 45–46; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31; „Westdeutsche Zeitung”, 8 października 1896 roku, s. 3 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 21 września 1897 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 30 czerwca 1902 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 20 lutego 1917 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).