Koczała — dawny kościół ewangelicki (ob. Gminny Ośrodek Kultury)

Dawny kościół ewangelicki w Koczale, po niemiecku Flötenstein, mieści dziś Gminny Ośrodek Kultury. Koczała leżała na obszarze Borów Tucholskich, w dawnym starostwie człuchowskim Rzeczypospolitej, które przypadło Prusom w 1772 roku. Kościół ewangelicki wzniesiono w 1909 roku staraniem Towarzystwa Gustawa Adolfa. Towarzystwo Gustawa Adolfa zbierało w całych Niemczech pieniądze na budowę świątyń dla ewangelickich wspólnot rozproszonych wśród ludności innego wyznania.

Kościół postawiono na wzgórzu, które nosiło nazwę Babylon. Świątynia należała do okręgu kościelnego w Człuchowie.

W zestawieniu szkół pomorskich, które Edmund Waschinski ułożył z wizytacji, Koczała ma przy XVI wieku dopisek, że kościół katolicki był przez pewien czas protestancki. Hermann Freytag ogłosił w 1905 roku wyciąg z wykazu duchownych ordynowanych przez prepozytów słupskich, zachowanego w rękopisie od 1574 roku: dla kościoła we Flötenstein ordynowano 25 listopada 1574 roku Dawida Pillaskego z Pomorza, zapewne rodem z Treten koło Miastka, a gdy ten odszedł na probostwo do Treten, 1 listopada 1582 roku — Jana Pillaskego, prawdopodobnie jego brata. W wykazie Bära z 1908 roku dla ewangelickiej parafii Flötenstein zapisano chrzty od 1767, zgony od 1792 i śluby od 1793 roku.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Flötenstein jako wieś. Notował tu 169 domów mieszkalnych i 1531 mieszkańców, w tym 299 ewangelików, 1227 katolików i pięć osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Darsen; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. J. Heise w inwentarzu zabytków z 1887 roku wymienia w Koczale drewniany kościół katolicki z 1695 roku. Słownik geograficzny wylicza w niej 169 domów i 359 budynków na 19 679 morgach, a wśród mieszkańców 1227 katolików i 299 ewangelików. W Słowniku parafia rzymskokatolicka liczy około 2260 dusz. Jej dzisiejszy kościół, pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, wzniesiono w 1902 roku i wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-1741.

W latach osiemdziesiątych XIX wieku Słownik geograficzny (tom z 1883 roku) opisywał Koczałę, po niemiecku Flötenstein, jako wieś kościelną w powiecie człuchowskim. Leżała nad strugą Hamer, która wypływała z tutejszego jeziora i uchodziła do Brdy, blisko granicy Pomeranii. We wsi była parafia, szkoła i poczta. Do parafii katolickiej należała filia w Starznie oraz wsie Łąkie, Bielsk, Steinforth, Hamer, Pflastermühl, Darzno, Stara Brda, Rummelsburg, Reinfeld i Schwessin. Do dwuklasowej szkółki parafialnej w Koczale chodziło 237 dzieci katolickich, w Starznie 44 dzieci, a w Łąkiem 53. Około 80 dzieci katolickich uczęszczało do szkół luterskich.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje we wsi 1769 mieszkańców, z czego 241 ewangelików, 1520 katolików i 8 Żydów; spis z 1905 roku — 270 ewangelików wśród 2003 mieszkańców. Spis z 1885 roku przypisywał tutejszych ewangelików do parafii w Schweissin, leżącej po drugiej stronie granicy, w prowincji Pomorze. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że okręg wikariacki liczył wtedy 726 ewangelików, a duszpasterzem był od 1895 roku wikariusz Hermann Schmökel. W zestawieniu niemieckim z 1925 roku podano 362 ewangelików.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, przed wojenną rekwizycją, wymienia dzwon z brązu ważący 650 kilogramów, odlany przez Schillinga w Apoldzie i kupiony ze składek parafii, oraz dzwon z 1896 roku od Colliera z Gdańska, nabyty z pomocą Towarzystwa Gustawa Adolfa; dwa dzwony kupione w 1908 roku za 2410,55 marki oddano w czasie pierwszej wojny.

Po 1945 roku wieś przypadła Polsce. Opuszczony kościół częściowo rozebrano i przebudowano; w tym, co zostało, mieści się dziś ośrodek kultury.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej przypisywał tutejszych ewangelików do parafii Darsen, a spis z 1 grudnia 1885 roku — do parafii w Schweissin.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 328 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 1036 dusz. Pastorem był wtedy, od 1903 roku, Maximilian Mayer, urodzony w 1871 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Hermann August Johannes Schmökel (1899), Johann Otto Grabowski (1900–1903), Maximilian Albert Mayer (1903), Friedrich Kübler (1924), Otto Düwel (1929–1936), Karl Heinz Heymann (1936).

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Koczala; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau, strony 158 i 159, pozycja 28; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis z 1905 roku; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 209; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 430; F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 127; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 83; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IV, hasło „Koczala”; H. Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, Danzig 1905, s. 75; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 130–131; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 410, 628; t. 3, s. 796, 1012; t. 4, s. 1158; t. 6, s. 1605.