Kołczygłowy — kościół ewangelicki (Alt Kolziglow)

Kołczygłowy, po niemiecku Alt Kolziglow, leżały w powiecie miasteckim, w rejencji koszalińskiej; dziś to siedziba gminy w powiecie bytowskim. Obecny kościół, szkieletowy, stoi na wzgórzu i pochodzi z 1823 roku: gdy w 1821 roku stwierdzono, że dawna budowla jest całkowicie wysłużona, za zgodą patronów wzniesiono obszerną, jasną świątynię o konstrukcji szachulcowej. Po 1945 roku przejęli ją katolicy i 27 października 1946 roku otrzymała wezwanie Chrystusa Króla. Po pożarze w 2001 roku została odrestaurowana i dostała nowy wystrój wnętrza.

W 1586 roku zaczyna się ciągły szereg tutejszych duchownych ewangelickich. Pierwszy z nich, Andreas Rosin, wyświęcony w Słupsku przez Davida Crolliusa, przez cztery lata sprawował urząd wbrew ówczesnym przepisom; wizytacja generalna przysłana ze Szczecina zganiła ten nieporządek i pod groźbą złożenia z urzędu kazała mu stawić się w Szczecinie na egzamin i ordynację. Ta sama wizytacja zniosła klątwę kościelną, czyli ekskomunikę, choć osoby, które dopuściły się nierządu, nadal musiały odbywać pokutę kościelną. Rosin służył do śmierci w 1640 roku.

Z dawnego wyposażenia inwentarz z 1934 roku wymienia w oknach szybki herbowe z 1597 i 1696 roku, a wśród naczyń — kielich z 1692 roku. We wnętrzu stał ołtarz ambonowy z drugiej połowy XVIII wieku, w którym wykorzystano części nastawy ołtarzowej z około 1600 roku; nową ambonę sprawiono tu w 1754 roku, do starego kościoła. Dzwon odlał w 1793 roku Johann Martin Meyer ze Szczecinka.

Franz Tetzner zapisał, że niedługo przed 1778 rokiem głoszono w Kołczygłowach kazania w mowie, którą określano jako złą polszczyznę. W 1817 roku, według Tetznera, niemało ludzi w tych wsiach powiatu miasteckiego mówiło po słowiańsku. Przytoczył też zdanie usłyszane od Kaszuby: „ale przyszed cwang i muszelo wszystko Polsko zagubione bec i wszystko po Niemecku bec” — bo konfirmacja odbywała się tylko po niemiecku.

Parafia była od Reformacji związana z synodem słupskim, a w latach 1817–1871 mieściła się tu siedziba odrębnej diecezji ewangelickiej, do której w 1817 roku przeszły z synodu słupskiego parafie sąsiednie. 14 lutego 1871 roku konsystorz rozwiązał synod Stary Kołczygłów i rozdzielił jego jedenaście parafii między cztery synody naraz. Cetyń, Stary Kołczygłów, Budowo i Nożyno przeszły do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i Dębnica Kaszubska do synodu miejskiego Słupska; Mikorowo, Dobieszewo i Łupawa do synodu staromiejskiego Słupska; Wałdowo do Miastka.

Odpisy ksiąg metrykalnych parafii z 1840 roku sporządził kościelny Schroeder, a sprawdził i poświadczył pastor Sauer; w 1845 roku pastor przesyłał takie odpisy do sądu patrymonialnego w Bytowie. Na pieczęci parafii widać kościół z wieżą zwieńczoną chorągiewką i napis „Colziglowsches Kirchen Siegel”. W tym kościele 28 lipca 1847 roku pastor Ernst Heinrich Wilhelm Sauer pobłogosławił ślub Ottona von Bismarcka z Joanną von Puttkamer; Müller odnotował przy jego nazwisku jednym zdaniem, że w 1847 roku udzielił ślubu Bismarckowi w kościele w Alt-Colziglow.

Dziś upamiętnia to płaskorzeźba przy wejściu.

Kolejnych tutejszych duchownych wymienia prasa. Jesienią 1882 roku berlińska „Tägliche Rundschau” podała w rubryce zgonów pastora Ernsta Trantowa z Kołczygłów. W marcu 1884 roku pastorem w Kołczygłowach, w synodzie bytowskim, mianowano Eitnera, dotąd pastora w Schmiedebergu na Śląsku. Superintendent Hermann Eitner z Kołczygłów otrzymał w maju 1907 roku Order Orła Czerwonego IV klasy, a we wrześniu 1909 roku, jako superintendent i powiatowy inspektor szkolny, królewski Order Korony III klasy.

Prawo obsadzania duchownego dzielili między sobą właściciele ośmiu dóbr — Kołczygłów, Barnowa, Wierszyna, Radusza, Łubna, Barkotzen, Przyborza i Kramarzyn — a parafia miała filię i skupiała kilkanaście wsi i majątków. Po polsku nazywają się one dziś: Lubben — Łubno, Alt Kolziglow — Kołczygłowy, Barnow — Barnowo, Versin — Wierszyno, Reddies — Radusz, Lindenbusch — Przyborze, a Kremerbruch — Kramarzyny; odpowiedniki podaje tabela gmin powiatu miasteckiego prowadzona przez tamtejsze ziomkostwo.

Spis z 2 grudnia 1895 roku naliczył w Kołczygłowach 358 ewangelików, sześciu katolików i ośmiu Żydów, a wśród miejscowości przypisanych do tutejszej parafii był zarówno obwód dworski Lindenbusch z 378 ewangelikami, jak i samotny obwód leśny Krummbach, gdzie mieszkały cztery osoby. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3883 dusze i filię w Łubnie, oddaloną o 10,5 kilometra. Pastorem był Ernst Seils. Patronami z równym prawem wyboru i głosu byli dla Kołczygłów właściciel majątku von Puttkamer z Barnowa, hrabia von Bismarck z Reinfeld i właściciel majątku von Puttkamer z Wierszyna. Ostatnim duchownym był tu Wolfgang Dibelius: konsystorz pomorski ogłosił, że dotychczasowy wikariusz w Alt Kolziglow zostaje z dniem 1 października 1939 roku pastorem tejże parafii.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1939; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 69–72; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 25 i 110; wykaz gmin prowincji Pomorze według spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, strona 160, pozycja 2 oraz strona 166, pozycje 86 i 87; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 3/2024; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; J. Kohte, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. III: „Die Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg”, Stettin 1934; Archiwum Państwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (Sąd Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksiąg metrykalnych, sygn. 9282; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 37–38; „Tägliche Rundschau” (Berlin), 1 listopada 1882 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche Allgemeine Zeitung” (Berlin), 23 marca 1884 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 13 maja 1907 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 8 września 1909 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).