Kołdowo — cmentarz ewangelicki

Kołdowo, po niemiecku Kaldau, leżało około dwóch kilometrów na północny zachód od Człuchowa, przy bitym trakcie człuchowsko-białoborskim. Własnego kościoła ani kaplicy we wsi nie było; pozostał po jej ewangelikach cmentarz, który wykaz zabytków gminy Człuchów wymienia pod pozycją 82 jako ewangelicki.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Kaldau jako wieś. Notował tu 97 domów mieszkalnych i 864 mieszkańców, w tym 642 ewangelików, 213 katolików i dziewięć osób innych wyznań. W tym samym podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny.

Słownik geograficzny nazywa Kołdowo wsią włościańską, z 97 domami i 225 budynkami na areale 5157 morgów. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje 1248 mieszkańców, w tym 763 ewangelików, 468 katolików i siedemnaścioro Żydów. W Kołdowie stało wtedy 159 domów mieszkalnych, a gospodarstw domowych było 247. Ewangelicy z Kołdowa należeli do parafii w Człuchowie, tam też mieli swój kościół katolicy; sama wieś była siedzibą okręgu urzędowego i urzędu stanu cywilnego.

W Kołdowie działała szkoła protestancka, do której chodziło trzydzieścioro siedmioro dzieci katolickich. Słownik wylicza przy parafii człuchowskiej pięć szkół protestanckich z uczniami katolickimi — w Biskupnicy czworo, w Kołdowie i Mosinach po trzydzieścioro siedmioro, w Rychnowie czterdzieścioro troje, w Jaromierzu troje. W samym Człuchowie szkoła miejska miała dwie klasy wyższe wyznaniowe i trzy niższe symultanne, czyli wspólne dla dzieci obu wyznań; katolicy mieli tam dwóch własnych nauczycieli, a w 1867 roku uczyło się w niej 164 dzieci katolickich.

Jesienią 1890 roku tutejszy cmentarz ewangelicki trafił do prasy. „Solinger Zeitung” powtórzyła 9 października tego roku za „N. W. M.” wiadomość z Człuchowa, że przed kilkoma dniami w niewyjaśniony sposób otwarto tu grób. Wieko trumny było otwarte, a głowę zmarłego oddzielono od kręgosłupa i odwrócono. Przypuszczano, że sprawcy kierowali się zabobonem, wciąż żywym na wsi: gdy członkowie jednej rodziny umierali szybko jeden po drugim, zmarłemu należało odciąć i odwrócić głowę.

Kołdowo należało do prowincji Prusy Zachodnie, od 1920 roku do Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie, a od 1 października 1938 roku do prowincji Pomorze.

Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki usunięte, drzewostan w pełnym rozwoju”. Cmentarz, założony w połowie dziewiętnastego wieku i zajmujący blisko hektar, leżał przy drodze z Kołdowa do Dąbek, pośród pastwisk, lasu i pól; czytelne były wtedy granice dawnego układu przestrzennego, a z zieleni zachowały się szpaler świerkowy, szesnaście dębów, sześć lip i runo barwinkowe.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Człuchów (Schlochau) i podaje tu 649 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Zabytki — Urząd Gminy w Człuchowie; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. I, hasło Człuchowo, i t. III, hasło Kałdowo 1. (niem. Kaldau); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, hasło Kaldau, Kreis Schlochau; karta cmentarza w Kołdowie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 134–135; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; „Solinger Zeitung” (Solingen), 9 października 1890 roku, s. 3 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal).