Kolkowo — cmentarz ewangelicki

Kolkowo (po niemiecku Kolkau) to miejscowość, która dziś nie istnieje. Leżała w dawnym powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreußen), na obszarze obecnej gminy Gniewino. Tutejszy cmentarz jest znany z map. Zaznaczono go na niemieckiej mapie topograficznej w skali 1:25 000, arkusz 1274 Zarnowitz — w wydaniu z 1889 roku i ponownie w wydaniu z 1940 — jako niewielkie założenie z opisem Khf., czyli Kirchhof, położone około 250–350 metrów na wschód od zabudowań dworu, przy drodze polnej. Teren dawnego cmentarza znalazł się w strefie robót ziemnych przy budowie górnego zbiornika Elektrowni Wodnej Żarnowiec; ani na dzisiejszej ortofotomapie, ani na cieniowanym numerycznym modelu terenu nie widać po nim żadnego śladu. Wyznania mapa nie podaje, a potwierdzenia źródłowego, że była to nekropolia ewangelicka, brak.

Wieś wymieniana jest od 1400 roku wśród dóbr czynszowych i rycerskich ziemi puckiej; od niej wzięła nazwę szlachecka rodzina von Kolkow, która według Franza Schultza władała tu do połowy XVII wieku. Atlas historyczny Prus Królewskich notuje Kolkowo w drugiej połowie XVI wieku jako wieś szlachecką w powiecie puckim, w parafii żarnowieckiej. Rejestr poboru królewskiego z 1570 roku, pod nazwą Kalkaw i w parafii klasztoru żarnowieckiego, liczy tu 15 zrzebi, czyli działów gruntu, rozdzielonych między pięciu szlachciców tego nazwiska: Joachima, Macieja, Krzysztofa, Michała i Wawrzyńca Kolkowów; część gruntów należała do ich folwarków, a Wawrzyniec miał też młyn. Wydawca nie opatrzył tej nazwy objaśnieniem; wpis sąsiaduje z Opalinem i podaje tę samą parafię.

Kolkowo pojawia się też w wizytacji parafii Żarnowiec, przeprowadzonej według nagłówka wydania przez biskupa Hieronima Rozrażewskiego między 9 a 11 lipca 1596 roku. Wizytator wymienia okoliczne wsie po kolei i przy każdej odnotowuje, kto płaci dziesięcinę, a kto nie — a powodem odmowy bywa zmiana wyznania. Kolkowo opisano jako wieś szlachecką z dwoma dworami należącymi do ewangelików; niektórzy poddani płacili proboszczowi po trzy miary owsa.

Według Schultza w Kolkowie, podobnie jak w Opalinie i Czymanowie, liczba mieszkańców ewangelickich zawsze przeważała, choć wsie te od 1730 roku wpisywano do ksiąg katolickiej parafii w Żarnowcu. Według pruskich ksiąg hipotecznych Kolkowo było w połowie XVIII wieku podzielone na trzy części, które skupił Józef Przebendowski (u Bära: Prebendow): pierwszą nabył w 1753 roku od księcia Stanisława Czartoryskiego, drugą w 1754 roku od Karla Ludwiga Taddy, trzecią od Pawła Paraskiego. Od 1782 roku majątek należał do jego syna Jana Nepomucena, od 1796 roku do hrabiów Augusta, Józefa i Ferdynanda Przebendowskich, a od 1800, ściślej 1802 roku, do Zabokrzyckiego, potem do jego synów Karla Ottona i Franza Georga Roberta.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Kolkau jako majątek rycerski z dziesięcioma budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 215, w tym 166 ewangelików i 49 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Gniewinie; katolicy — do parafii w Żarnowcu; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny notuje tu 106 ewangelików i 79 katolików; Schultz podaje dla obwodu dworskiego 180 mieszkańców. W spisie z 1 grudnia 1890 roku obwód dworski liczył 203 mieszkańców, w tym 143 ewangelików, których Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, uznał za Niemców. W spisie z 1 grudnia 1905 roku Kolkowo figuruje jako obszar dworski z parafią ewangelicką w Gniewinie, katolicką w Żarnowcu i własnym urzędem stanu cywilnego.

Parafię w Gniewinie wskazuje także spis z 1 grudnia 1910 roku, a urząd stanu cywilnego w Kolkowie obsługiwał wtedy również sąsiednie Toliszczek i Strzebielinko.

Zimą 1945 roku, podczas ewakuacji obozu koncentracyjnego Stutthof, w zabudowaniach tutejszego majątku urządzono obóz dla więźniarek. Marek Orski, przytaczany przez M. Drzewieckiego, podaje, że ewakuacja podobozów wraz z filią w Rusocinie ruszyła około 11 lutego 1945 roku; po dotarciu w okolice Lęborka więźniarki umieszczono w dwóch obozach Służby Pracy Rzeszy (Reichsarbeitsdienst) — w Gniewinie i Toliszczku — oraz w nowo zorganizowanym obozie w Kolkowie. Po zajęciu obozu przez Armię Czerwoną zastano tu sześćset skrajnie wyczerpanych kobiet. Jak długo obóz istniał, przytaczany przekaz nie podaje. Na terenie obozu natrafiono na zbiorową mogiłę 143 osób zabitych strzałem w tył głowy. Szczątki pomordowanych przeniesiono na cmentarz w Rybnie — Orski nie podaje, kiedy.

W czasach Polski Ludowej Kolkowo było wsią państwowego gospodarstwa rolnego z własną niewielką szkołą i zabytkowym dworem. Zlikwidowano je w 1974 roku pod budowę Elektrowni Wodnej Żarnowiec — na jego miejscu powstał górny zbiornik Czymanowo o powierzchni 122 hektarów i pojemności trzynastu milionów metrów sześciennych. Po likwidacji zostało jedno domostwo, odsunięte od zabudowy i położone u podstawy zbiornika; nazwy Kolkowo używano dla niego do końca lat dziewięćdziesiątych XX wieku, gdy przestało być zamieszkane.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W wydaniu wizytacji parafii Żarnowiec nagłówek wskazuje rok 1596, a przypis wydawcy odsyła do kodeksu pelplińskiego z wizytacją biskupa Mikołaja Alberta Gniewosza z 1649 roku.

Źródła: F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 429; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 469–472; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae”, s. 305–306; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), poz. 73; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IV, Warszawa 1883; niemiecka mapa topograficzna 1:25 000, arkusz 1274 Zarnowitz, wydania z 1889 i 1940 roku; na podstawie: M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” (za: M. Orski, „Filie obozu koncentracyjnego Stutthof w latach 1939–1945”); Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat Neustadt i. Westpr., s. 92–93, poz. 74; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1446 (s. 152); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 179, pozycja 179; „Atlas historyczny Polski. Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, red. T. Panecki, M. Słoń, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 126; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 61; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 259.