Kolonia — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Kolonii — po niemiecku Wilhelmshuld — założono w 1859 roku; miejscowa tradycja nazywa go „Cerpiskie”. Zachował się do dziś i figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków gminy Kartuzy jako cmentarz ewangelicki. Pomorskie Towarzystwo Genealogiczne prowadzi dla niego indeks nagrobków pod nazwą „Kolonia k. Kartuz — ewangelicki”. Karta konserwatorska z 30 października 1985 roku datuje jego zamknięcie na czas po 1945 roku. Agathon Harnoch wśród miejscowości, którym przypisuje cmentarz ewangelicki, wymienia z nazwy Mirachowo i Wilhelmshuld.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Wilhelmshuld 43 budynki mieszkalne i 361 mieszkańców, w tym 225 ewangelików i 136 katolików. Wymieniał tu 41 gospodarstw chłopskich i 11 zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do parafii w Mirachowie; katolicy — do parafii w Sianowie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Wieś powstała około lat 1800–1802 na leśnych gruntach królewskich, za panowania Fryderyka Wilhelma III. Słownik geograficzny podaje rok założenia 1802, szkołę we wsi oraz osadników z Badenii i Wirtembergii; to samo pochodzenie kolonistów notuje Harnoch. Przekaz miejscowy wywodzi ich ze Schwarzwaldu; w źródłach drukowanych tego nie znaleziono. Administracyjnie wieś należała do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gdańskiej.

Pierwsi mieszkańcy byli ewangelikami, z czasem przybywało katolików; według Harnocha część kolonistów wyemigrowała do Ameryki, a w opuszczone gospodarstwa weszli Kaszubi, tak że wieś była silnie zamieszkana przez katolików. Liczba mieszkańców wynosiła: 141 osób w 1820 roku, 371 w 1865, 348 w spisie z 1 grudnia 1885 roku, 431 w spisie z 1 grudnia 1910 roku i 423 w 1943. Spis z 1885 roku dzieli tę ludność na 149 ewangelików i 199 katolików. Tablica z 1910 roku podaje wyznania wyłącznie w obrębie grup językowych: wśród 144 osób mówiących po niemiecku było 132 ewangelików i 12 katolików, a wszystkie 287 osób mówiących po kaszubsku policzono jako katolików.

Własnego kościoła ewangelickiego wieś nie miała, choć jej mieszkańcy o niego zabiegali. W 1854 roku właściciel majątku w Mirachowie, Hering, doprowadził do tego, że świątynię zbudowano w jego wsi. Poświęcono ją 7 listopada 1860 roku; pieniądze na budowę, cztery tysiące talarów, dało 10 kwietnia 1859 roku gdańskie Towarzystwo Gustawa Adolfa, którego imię kościół nosił. W innych opracowaniach podawany jest rok 1862. Granice parafii wyznaczono dokumentem cyrkumskrypcyjnym z 23 lipca 1861 roku, pierwszy duszpasterz objął urząd 22 marca 1863 roku, a ostatecznie parafię ukonstytuowano 25 października 1875 roku.

W źródłach wcześniejsza przynależność tutejszych ewangelików opisana jest różnie. Według Wilhelma Brauera koloniści trzymali się pomorskiej parafii w Dzięcielcu i na własny koszt sprowadzali pastorów z Łebuni albo z Bukowiny; Harnoch pisze, że duchownego sprowadzano z Pomorza, a gdy ustanowiono pastora w Kartuzach, Wilhelmshuld stał się filią Kartuz. Według Heidna koloniści z Badenii i Wirtembergii, którzy założyli wieś w 1802 roku, nie mieli w pobliżu kościoła i sprowadzali na własny koszt od czasu do czasu pastora z Pomorza — z Łebuni albo z Bukowiny. Od 1852 roku nabożeństwa w szkole odprawiał pastor Carnuth z Kartuz; ponieważ chciano zbudować kościół parafialny w Kolonii, co popierał landrat Mauwe, od 1859 roku prowadzono dla niej osobną księgę metrykalną.

Katolicy chodzili do Sianowa. Spisy z 1885 i 1910 roku przypisują wieś do parafii ewangelickiej w Mirachowie, a parafię katolicką wskazują w Sianowie. Po 1945 roku wielu Niemców wysiedlono do Szlezwiku-Holsztynu i Hamburga.

Słownik geograficzny nie podaje dla tej wsi liczb wyznaniowych; liczby 314 ewangelików i 40 katolików z tej samej strony dotyczą następnego hasła — Kolonii nad kanałem (po niemiecku Kanalcolonie) w powiecie bydgoskim.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W części opracowań kościół w Mirachowie datuje się na 1862 rok, według Harnocha poświęcono go 7 listopada 1860 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Mirachowo (Mirchau) i podaje tu 132 ewangelików.

Źródła: indeksy cmentarzy PomGenBaza Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 422–423; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IV, hasło „Kolonia”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, s. 54–55, poz. 131; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 121; Wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Kartuzy; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), karta 215; W. Brauer (1978), za: U. Kerntopf, „Evangelische Kirche Mirchau, Kreis Karthaus, Provinz Westpreußen”, pom-wpru.kerntopf.com; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 653–655; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 137, pozycja 447; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.