Konarzyny — domniemany cmentarz ewangelicki (niepotwierdzony w źródłach)

Konarzyny, po niemiecku Groß Konarczyn, leżą dziś w powiecie chojnickim, a w czasach pruskich należały do powiatu człuchowskiego (Kreis Schlochau) w Prusach Zachodnich. Kościół katolicki stał na miejscu, a ewangelicy należeli do parafii w Sąpolnie (Sampohl). Konarzynki (Klein Konarczyn) i kilka okolicznych osad należały do tej samej parafii ewangelickiej w Sąpolnie.

Ksiądz Panske zapisał, że Konarscy przeszli na luteranizm za przykładem Latalskich, a w 1573 roku działał w Konarzynach predykant Maciej Patritius. W latach 1597–1600 ród wrócił do katolicyzmu. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 212) zbór powstał tu prawdopodobnie około 1573 roku i upadł przed rokiem 1629; predykanta autor nazywa Marcinem Patritiusem i podaje, że w 1573 roku został ordynowany ze Słupska do Konarzyn. Benedykt Reszka pisze, że od 1620 roku na parafie dekanatu człuchowskiego zaczęli oddziaływać misjami jezuici z Chojnic, a chojnickie gimnazjum jezuickie kształciło młodzież szlachecką i mieszczańską z tego i sąsiednich powiatów; do 1721 roku wiele miejscowości wróciło do wiary katolickiej. Jako przykład Reszka wymienia Konarzyny.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Groß Konarzin 73 domy mieszkalne i 708 mieszkańców, w tym 234 ewangelików, 454 katolików i 20 osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Sampohl; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujął wieś w dwóch osobnych wierszach, bo wykaz dzielił każdy powiat na gminy wiejskie i obwody dworskie. W gminie wiejskiej naliczono 620 mieszkańców: 431 katolików, 164 ewangelików i 25 osób wyznania mojżeszowego (strona 158, pozycja 34). Obwód dworski o tej samej nazwie, wpisany na stronie 162 pod pozycją 104, liczył 265 osób, w tym 200 katolików i 65 ewangelików. Zestawienie sporządzone przez Benedykta Reszkę według stanu z 1 grudnia 1910 roku daje w Konarzynach 626 mieszkańców, z czego 135 ewangelików.

W Konarzynkach to samo zestawienie daje 135 mieszkańców i 42 ewangelików.

Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku wykazał w gminie Konarzyny 701 mieszkańców, wśród nich 587 katolików i 114 ewangelików. W samej wsi spis z 1921 roku naliczył 417 osób, w tym 348 katolików i 69 ewangelików. W statystyce diecezji chełmińskiej z 1928 roku parafia katolicka w Konarzynach liczyła 3391 mieszkańców, w tym 106 ewangelików, wszystkich narodowości niemieckiej. W statystyce porównawczej dekanatu borzyszkowskiego u Reszki parafia Konarzyny liczyła 2 grudnia 1938 roku 2900 katolików i 80 protestantów.

W 1946 roku ta sama statystyka podaje 2815 katolików i ani jednego protestanta. Na 1 stycznia 2007 roku wieś liczyła 522 osoby.

W źródłach nie znaleziono odrębnego cmentarza ewangelickiego w Konarzynach. Gminna ewidencja zabytków gminy Konarzyny, zaopiniowana przez Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w 2013 roku, wymienia w Konarzynach cmentarz katolicki przy ulicy Rzemieślniczej z połowy XIX wieku, a cmentarze ewangelickie na terenie gminy lokuje w Ciecholewach (początek XIX wieku) i Żychcach (połowa XIX wieku). Dokumentacja terenowa FotoExploracje Lębork opisuje we wsi cmentarz parafialny rzymskokatolicki w części północno-wschodniej. Dokumentacja stwierdza, że przynależność wyznaniowa cmentarza była i jest katolicka.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Hermann Freytag, powołując się na rękopiśmienną księgę chojnicką (Westpreußischer Foliant 962), zapisuje imię predykanta działającego w 1573 roku w Konarzynach jako Martin, nie Maciej; z tego samego zapisu wynika, że w 1573 roku chojnicki nauczyciel David Rast prowadził z nim proces o obrazę, zakończony odwołaniem zniewag przez nauczyciela.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sąpolno (Sampohl) i podaje tu 135 ewangelików (razem z przyległymi osadami) i 144 w obszarze dworskim.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 11, poz. 35; Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach” (2008), s. 21, s. 82 i s. 221; gminna ewidencja zabytków gminy Konarzyny (2013); dokumentacja terenowa FotoExploracje Lębork; „Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny”, Pelplin 1928 (nakładem Kurii Biskupiej), s. 199; P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 46–47 (za Fontes 11, s. 164); H. Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, Danzig 1905, s. 75; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 136–137; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 212.