Kończewice — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Kończewicach, po niemiecku Kunzendorf, leży na Żuławach Malborskich, w gminie Miłoradz i powiecie malborskim. Wojewódzka ewidencja zabytków notuje go pod pozycją 39 arkusza gminy Miłoradz, ze wskazaniem wyznania. Osobno, pod pozycją 37, ewidencja prowadzi cmentarz katolicki przy kościele Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny — świątyni gotyckiej z drugiej połowy XIV wieku, wpisanej do rejestru zabytków pod numerem A-283 z 27 marca 1962 roku. Karta cmentarza ewangelickiego z 1984 roku datuje jego założenie na drugą połowę dziewiętnastego wieku; do rejestru zabytków cmentarz nie został wpisany.

Wspólnota ewangelicka uformowała się pod koniec XVI wieku, a własnego duchownego dostała w 1638 roku; pierwszym był Johann Lebbäus. Agathon Harnoch podaje, że do 1638 roku gminę obsługiwali duchowni z zewnątrz. Nabożeństwa odprawiano od 1647 roku na poddaszu plebanii, a wcześniej, jak przypuszcza Harnoch, w zagrodach. Kościół ewangelicki, ryglowy i ośmioboczny, bez wieży, z ołtarzem połączonym z amboną, wzniesiono w 1788 roku (strona internetowa wsi podaje lata 1783–1788).

Dziś kościoła nie ma. Ta sama strona podaje, bez wskazania źródła, że zniszczono go w 1945 roku; innego świadectwa tej daty ani okoliczności nie znaleziono. Program opieki nad zabytkami powiatu malborskiego z 2024 roku wymienia cmentarz w Kończewicach wśród trzech cmentarzy protestanckich (ewangelickich i menonickich) gminy Miłoradz, które zachowały się do dzisiaj. Księgi metrykalne parafii ewangelickiej prowadzono od 1783 roku: chrzty, śluby i zgony od tej daty, konfirmacje od 1797, rejestr komunikantów od 1903; duplikaty składane sądowi w Malborku obejmują lata 1800–1874.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Kunzendorf jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 52 budynki mieszkalne i 559 mieszkańców, w tym 175 ewangelików, 369 katolików i dziewięciu mennonitów. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał w Kończewicach 599 mieszkańców: 365 katolików, 217 ewangelików i siedemnastu innych chrześcijan. Harnoch przypisuje parafii 450 dusz oraz 19 chrztów, cztery śluby i 286 komunikantów rocznie; patronat sprawowali gospodarze. Przy tej samej parafii wymienia dwa sąsiednie kościoły katolickie, w Kończewicach i Mątowach Wielkich, oraz sześciuset katolików.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród czterech cmentarzy parafii w Kończewicach, liczącej wtedy 480 ewangelików.

Karta cmentarza z września 1984 roku ocenia jego stan słowami: „Drzewostan zachowany w około 80 % Nagrobków brak”. Teren o powierzchni siedemnastu arów leżał na płaskim gruncie po południowej stronie drogi wiejskiej. Cmentarz był ogrodzony płotem i stanowił w zasadzie uporządkowany zespół zieleni. Rosły tam wtedy cztery lipy, cztery kasztanowce, cztery jesiony i dwa dęby, wszystkie w dobrym stanie zdrowotnym.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 208 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 443 dusze.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Miłoradz (stan 29 sierpnia 2026 roku), pozycje 35, 37 i 39; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku, gmina Miłoradz; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat malborski, s. 12–13, pozycja 63; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 429; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 186; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 141; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 31; karta cmentarza w Kończewicach, oprac. D. Rekowska, 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 149, pozycja 60; Historia Kończewic, konczewice.pl (kopia w Internet Archive z 20 sierpnia 2019 roku); Program Opieki nad Zabytkami Powiatu Malborskiego na lata 2024–2027, uchwała nr V/44/2024 z 18 września 2024 roku, „Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego” 2024, poz. 4077, s. 64; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35.