Kończewice — dawny kościół ewangelicki (nieistniejący)

Kończewice — po niemiecku Kunzendorf — to wieś na Żuławach Malborskich, lokowana w dzień świętych Piotra i Pawła 1338 roku przez wielkiego mistrza Dietricha von Altenburg, który nadał ją niejakiemu Lamprechtowi; w XVI wieku była wsią królewską województwa malborskiego. Hermann Eckerdt (1868) wymienia Kończewice, po niemiecku Kunzendorf, wśród wsi, których przywileje lokacyjne z czasów krzyżackich wspominają proboszcza — dla Kończewic jest to przywilej z 1338 roku.

Według Wiesława Długokęckiego parafię uposażono wówczas czterema łanami, a należała do niej zapewne od początku sąsiednia Stara Wisła. Do dziś stoi tu gotycki, trójnawowy kościół murowany pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny z drugiej połowy XIV wieku, z wieżą z XV stulecia, remontowany w 1742 i 1904 roku. Był i pozostał kościołem katolickim, a w rejestrze zabytków figuruje pod numerem A-283 z 27 marca 1962 roku.

Bernhard Schmid odnotowuje, że w latach 1562 i 1564 plebanem w Kończewicach, po niemiecku Kunzendorf, był Andreas Thesmar, określony w rękopisie gdańskiej Biblioteki Miejskiej jako „divini verbi pastor”, i uważa go za prawdopodobnego zwolennika nauki luterańskiej. Zestawienie duchownych ewangelickich Prus Zachodnich pozwala uściślić początki parafii: wspólnota uformowała się tu pod koniec XVI wieku, ale własnego duchownego miała dopiero od 1638 roku — do tego czasu posługę sprawowali duchowni z sąsiednich parafii. Abraham Hartwich przypuszczał, że parafia wyrosła z potajemnego zboru w Mątowach Wielkich: od 1603 roku tamtejsi gospodarze utrzymywali pastora, który głosił kazania w prywatnym domu, mimo zagrożenia w 1609 roku grzywną pięciuset florenów węgierskich i uwięzienia opornych w 1611 roku. Chronili go graf groblowy i przysięgli aż do jego śmierci w 1614 roku.

Według Abrahama Hartwicha (1723) gospodarze z Mątów, którzy od 1603 roku potajemnie utrzymywali pastora, po wielu procesach musieli w 1619 roku pod groźbą wielkiej kary go odprawić. Kres temu położył dopiero dekret z 1623 roku, nakazujący usunąć z Żuław wszystkich duchownych ewangelickich.

Według Hartwicha pastor Pinnovius zapisał w księdze kościelnej Świerków, że 3 kwietnia 1630 roku i 2 marca 1631 roku udzielał ślubów w Starej Wiśle (Altweichsel); Hartwich wnioskuje stąd, że już w czasie pierwszej wojny szwedzkiej istniało tam zgromadzenie ewangelickie, nie wiadomo jednak, czy Pinnovius był tam pastorem. Według protokołu wizytacji kościelnej z 1637 roku mieszkał wtedy w Kończewicach luterański duchowny, który zajmował dom chłopski.

Pierwszym własnym duchownym parafii był Johann Lebbäus z Pomorza, od 1629 roku pastor w Marzęcinie, powołany do Kończewic w 1638 roku; z jego przybyciem wiązało się przyłączenie Starej Wisły oraz Mątów Wielkich i Małych. Według Hartwicha, który powołuje się na Richtera, Johann Lebbäus z Pomorza był pastorem w Kończewicach, po niemiecku Kunzendorf, od 1638 do 1647 roku; w starej Biblii jako pastor kończewicki występuje w 1642 roku Filip Kesselius, a następnie Andrzej Willenius, brat Marcina ze Starej Kościelnicy — za jego urzędowania, w 1647 roku, zbudowano według Hartwicha „bez wątpienia” dom pastora i salę kościelną; w innym miejscu tej samej książki Hartwich pisze, że ufundowano je podobno w 1647 roku jeszcze za Lebbäusa.

Według Hartwicha Michał Dau z Prenzlau, przeniesiony z Lipinki w 1657 roku, zmarł w Kończewicach 27 listopada 1663 roku i został pochowany w Tczewie; 8 kwietnia 1664 roku ordynowano w Gdańsku do Kończewic Daniela Düsterwalda, dotąd nauczyciela gimnazjum gdańskiego, który zmarł już w 1665 roku i również spoczął w Tczewie. Według Hartwicha 28 marca 1666 roku powołano do Kończewic Marcina Teschenius ze Sztumu, który odszedł w 1672 roku; po nim dwa lata służył wygnaniec Aaron Bliewernik, w 1674 roku powołany do Torunia, następnie Michał Engel z Gdańska, powołany przez wszystkie cztery wsie parafii — Mątowy Wielkie i Małe, Kończewice i Starą Wisłę — który w 1677 roku przeszedł do kościoła Świętej Trójcy w Gdańsku; w tym samym roku przyszedł Michał Langwald z Tczewa, żyjący jeszcze w 1716 roku.

W 1721 roku tutejszy pastor Langwald wziął ślub u pastora ze Starej Kościelnicy, nie wykupiwszy zezwolenia u miejscowego proboszcza. Sąd duchowny obłożył obu pastorów klątwą, a małżeństwo uznał za nieważne; klątwę ogłaszano przez kilka niedziel we wszystkich kościołach katolickich Żuław, aż w 1723 roku król wziął obu duchownych w obronę. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Porscha (1735).

Katolickie akta kościelne, omówione przez Jana Wiśniewskiego, dopowiadają dzieje gminy. W aktach kurii biskupiej z lat 1639–1646 zapisano, że tutejsi innowiercy „utrzymują, że za zezwoleniem proboszcza biją w dzwony, wzywające ich na konwentykle”, czego nie było im wolno. W czerwcu 1749 roku wizytator notował w Kończewicach luterański dom modlitwy, predykanta i nauczyciela, a także nową, obszerną szkołę, zbudowaną rok wcześniej bez wiedzy proboszcza. Do nauczyciela w Kończewicach posyłali swoją młodzież także luteranie ze Starej Wisły; gdy w 1765 roku urządzili u siebie szkołę pod pozorem budowy domu stróża wiejskiego, biskup ukarał ich 24 funtami żółtego wosku na rzecz kościoła w Kończewicach. W tym samym roku dysydenci kończewiccy uzyskali zgodę biskupa na podwyższenie mieszkania predykanta o jedną kondygnację, bez zmiany jego dawnych wymiarów.

W 1785 roku na terenie parafii mieszkało 274 protestantów (136 mężczyzn i 138 kobiet) i 305 katolików; ewangelicy mieli pastora i własny dom modlitwy.

Nabożeństwa odprawiano na plebanii — od 1647 roku na jej poddaszu — aż do 1788 roku, kiedy zbudowano własny kościół. Wcześniejszy dom modlitwy spłonął 24 marca 1782 roku, w Niedzielę Palmową, podczas wielkiego pożaru wsi; ocalały wtedy tylko kościół katolicki, kuźnia i zagroda Fademrechtów. Budowę nowego kościoła opóźniły o kilka lat przerwania wałów w latach 1783 i 1784; świątynię poświęcono 14 września 1788 roku. Na budowę kościoła przyznano królewski dar łaski w wysokości 2160 talarów. Ewangelicy mieli osobną świątynię — ryglową, wzniesioną w latach 1783–1788. Strona internetowa wsi podaje, bez wskazania źródła, że zniszczono ją w 1945 roku; innego świadectwa tej daty nie znaleziono.

Program opieki nad zabytkami powiatu malborskiego z 2024 roku pisze o gminie Miłoradz, że z dawnych zborów ewangelickich do naszych czasów dotrwał kościół w Pogorzałej Wsi; zboru w Kończewicach nie wspomina. Harnoch datuje tę budowlę na 1788 rok i opisuje ją jako ośmioboczną, wzniesioną w wiązarze, bez wieży, pod patronatem właścicieli gospodarstw, z połączonymi ołtarzem i amboną. Wizytacja katolicka z 1795 roku notuje w Kończewicach świątynię ewangelicką i duchownego przy niej.

Ten zaginiony kościół ryglowy był budowlą nietypową. Viktor Zirkwitz, przeglądając żuławskie kościoły XVII i XVIII wieku, stwierdził, że ich rzuty są niemal jednolite — prostokątne, z wielobocznym prezbiterium od wschodu — i wymienił tylko dwa wyjątki: Świerki i właśnie Kończewice, gdzie budowle zbliżały się do założenia centralnego. Ośmiobok u Harnocha to potwierdza. Wnętrze było płasko kryte i bielone, oświetlone czternastoma oknami, z emporami na drewnianych słupach od zachodu i południa. Organy zbudował według umowy z 1788 roku organmistrz Paske z Gdańska za 2000 guldenów; poświęcono je 23 maja 1790 roku, w Zielone Świątki. Ołtarz połączony z amboną stał w architektonicznym obramieniu z dwiema kolumnami korynckimi po każdej stronie i z wyłamanym belkowaniem; w bocznych ornamentach użyto jeszcze motywów rokokowych — według Schmida zapewne w 1788 roku.

Kielich ofiarowali w 1788 roku ewangelicko-luterańskiemu kościołowi w Kończewicach Christian Accandt, właściciel gospodarstwa w Kończewicach, i jego żona Anna Maria z domu Stornier. Na ścianach kościoła wisiały liczne tarcze nagrobne; najstarsza upamiętniała żonę pastora, Karolinę Fr. Bobrik z domu Buschius, zmarłą w 1796 roku. Ławki wymalował w wazony w guście empire malarz Giese w 1802 roku, a majątek Adlig Renkau miał tu własną, oszkloną ławkę z inskrypcją „Renkau Anno 1801”, herbem i literami G. L. — Gottfried Lietz.

Według zapisu w księdze parafialnej z 1 listopada 1802 roku malarz Giese pochodził z Tczewa i malował wtedy cały kościół, z wyjątkiem chóru i organów, na koszt należących do parafii gospodarzy. Dwie jednakowe tablice z drewna brzozowego upamiętniały Reinholda Bernharda Görtza, zmarłego w 1845 roku, i Annę Christiane Bliewernitz z domu Schmidt, zmarłą w 1847 roku. Piotr Birecki dodaje, że całe złotnictwo kościelne ufundowały tu osoby prywatne, a organy remontował malborski organmistrz Ziegler.

Spis zawartości księgi metrykalnej prowadzonej od 1783 roku wymienia też wykaz urodzeń, ślubów i zgonów menonitów z parafii od 1799 roku; zgony menonitów z lat 1799–1833 wpisano jednak do ogólnej księgi zmarłych parafii ewangelickiej. W „Memorabiliach” tej księgi zapisano, że w nocy z 12 na 13 stycznia 1813 roku przybyli do Kończewic pierwsi kozacy rosyjscy i wzięli do niewoli około 400 maruderów francuskich. Pastor, który przybył tu w 1804 roku, zanotował w 1816 roku, że zastał wtedy samych nieudolnych nauczycieli i w parafii brak zainteresowania szkołą, a od czasu, gdy ustanowiono powiatowych inspektorów szkolnych i w każdej parafii konferencje nauczycieli, szkoły wyraźnie się poprawiły. W Wielki Piątek 1832 roku pastor wprowadził przy Wieczerzy Pańskiej łamanie chleba, jak to było w zwyczaju unii kościelnej.

Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej (22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów) i obejmowała Starą Wisłę (Altweichsel), Bystrze (Biesterfelde) i Mątowy Wielkie (Gr. Montau). Gościnnie, bez formalnego włączenia, korzystały z niej także Rękowo (Renkau) i Schönwieserheubuden. Te same miejscowości wymienia trzydzieści lat później Harnoch jako okręgi szkolne parafii.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Kunzendorf jako wieś na prawie chełmińskim z 52 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 559, w tym 175 ewangelików, 369 katolików i dziewięciu mennonitów. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom IV, 1883) notuje w Kończewicach, po niemiecku Kunzendorf, szkołę luterańską obok katolickiego kościoła parafialnego oraz 175 ewangelików, 369 katolików i 15 mennonitów w 52 domach. Ewangelicy stanowili we wsi mniejszość, ale zorganizowaną: gdy w 1885 roku spisano 599 mieszkańców, 365 z nich było katolikami, 217 ewangelikami, a siedemnaścioro zapisano jako innych chrześcijan. Mimo tej przewagi katolików Kończewice były siedzibą parafii ewangelickiej — tak notuje je również sam spis — a Harnoch przypisuje jej 450 dusz.

Przy tej samej parafii wymienia dwa sąsiednie kościoły katolickie, w Kończewicach i Mątowach Wielkich, oraz 600 katolików. Odrębnej gminy mennonickiej w samych Kończewicach źródła nie poświadczają, a siedemnaściorgu innych chrześcijan ze spisu nie przypisano w nim żadnej wspólnoty.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 527 ewangelików; patronami byli wolnochełmińscy gospodarze, a pastorem był od 1889 roku Gustav Grunwald. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1783 roku, konfirmacji od 1797 i wykaz komunikantów od 1903 roku, a w sądzie obwodowym w Malborku — duplikaty chrztów, ślubów i zgonów z lat 1800–1874. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1783— K 1903— Konf 1797—. Dupl. A.-G. Marienburg: Tf Tr St 1800—74.”.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Kończewicach liczyła wtedy 480 ewangelików, a pastorem był od 1926 roku Erich Marquardt.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Data śmierci Johanna Lebbäusa nie jest pewna: wykaz duchownych pruskich podaje rok 1641, Hartwich za Richterem prowadzi jego urzędowanie do 1647 roku, a Harnoch — aż do 1681 roku. Według Hartwicha pastor z Mątów zmarł w 1614 roku pod ochroną grafa groblowego, a w 1619 roku gospodarze musieli odprawić pastora; z zapisu nie wynika, czy chodzi już o jego następcę.

Według protokołu wizytacji z 1637 roku luterański duchowny mieszkał w Kończewicach już przed 1638 rokiem, od którego zestawienie duchownych Prus Zachodnich liczy własnego pastora parafii. Urzędowy podręcznik z 1869 roku podaje dziewięciu mennonitów, Słownik geograficzny — 15, przy tych samych liczbach ewangelików i katolików. Piotr Birecki (2021) wymienia Kończewice koło Tczewa wśród miejscowości, w których nowe budynki kościelne o konstrukcji szkieletowej powstały, gdy realizowano między innymi nakazy szwedzkiego króla Gustawa Adolfa; według Hartwicha dom pastora i salę kościelną zbudowano tu w 1647 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Tobias Rühleus (1600–1615), Johann Lebbaeus (1628), Andreas Willenius (1646), Daniel Düsterwald (1664), Michael Engel (1674), Michael Langwald (1677), Nathanael Langwald (1721), Nathanael Gottfried Schulz (1804), Friedrich Heinrich Schuchardt (1833), Gustav Jakob Grunwald (1889–1926), Erich Marquardt (1926), Erik Schmidt (1931–1934). Bez podanego roku: Johann Lubbe, Christoph Gottlieb Porsch.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 208 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 443 dusze.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 51; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 170, 171, 241, 242; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IV, hasło „Kończewice”; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 100, 102, 103, 104; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 10, nr 141; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 429; V. Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, rozprawa doktorska Politechniki Gdańskiej 1933, druk Danzig 1940; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 186; wykaz zabytków wpisanych do rejestru, Narodowy Instytut Dziedzictwa, województwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 240–242; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 98–99, 166–167; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 110, 246; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 31; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 41; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 149, pozycja 60; Historia Kończewic, konczewice.pl (kopia w Internet Archive z 20 sierpnia 2019 roku); Program Opieki nad Zabytkami Powiatu Malborskiego na lata 2024–2027, uchwała nr V/44/2024 z 18 września 2024 roku, „Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego” 2024, poz. 4077, s. 64; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 409, 443, 671; t. 4, s. 1048, 1059, 1107, 1140; t. 5, s. 1386, 1527; t. 6, s. 1599, 1632, 1657; t. 7, s. 1991; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 45–46, 51; W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” 20, 2019, s. 22; Księga metrykalna parafii ewangelickiej w Kończewicach (Kunzendorf) prowadzona od 1783 roku, wybór kart: karta tytułowa, spis treści i „Memorabilien” z lat 1782–1832, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6641 (Archion 226762); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 36.