Kończewo — cmentarze ewangelickie

Kończewo, po niemiecku Kunsow, leży na południe od Słupska, w gminie Kobylnica. Jego ewangeliccy mieszkańcy należeli do parafii w sąsiednim Sierakowie Słupskim (Zirchow), w okręgu kościelnym Słupsk-Miasto. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazał w gminie wiejskiej 296 mieszkańców, a w obszarze dworskim 213 — wszystkich wyznania ewangelickiego. W spisie z 17 maja 1939 roku wieś liczyła 402 mieszkańców.

Na południe od zabudowań, przy drodze do Kuleszewa i polnym trakcie do Zagórek, zostały ślady dwóch cmentarzy. Według monografii Krystyny Mazurkiewicz-Palacz starszy jest cmentarz dalszy, założony wśród pól i łąk na planie prostokąta, z granicznymi nasadzeniami świerków i aleją od zachodu, prowadzącą osiowo do wejścia. Bliższy wsi, wąski i wydłużony, położony między drogą polną a drogą do Kuleszewa, powstał na początku XX wieku. Opis wsi na stronie Stolper Heimatkreise wspomina zwykły cmentarz tuż za piaskownią przy południowym wyjeździe ze wsi i osobny cmentarz właściciela majątku, którym od pokoleń była rodzina Siemersów. Przewodniczący stowarzyszenia, Rainer Steingräber, umieszcza cmentarz rodzinny Siemersów nieco dalej, za cmentarzem wiejskim, po lewej stronie na skraju lasu. Bliższy wsi był zatem cmentarzem wiejskim, a dalszy — cmentarzem właścicieli majątku.

Portal cmentarzy powiatu słupskiego opisuje bliższy cmentarz jako prostokąt o powierzchni około 1900 metrów kwadratowych, wytyczony świerkami i ułożony ze wschodu na zachód, z wejściami od wschodu i od zachodu. Podział na kwatery i mogiły pochodzi z planu, który z pamięci sporządzili Rainer Steingräber i Reinhard Papenfuß: główna aleja dzieliła cmentarz na kwaterę dziecięcą od północy, o sześciu rzędach po cztery mogiły, i kwaterę dorosłych od południa, o trzynastu rzędach po sześć mogił. W zachodniej części kwatery dziecięcej leżały trzy mogiły, które plan opisuje jako „Polnische Gefangene” (dosłownie: polscy więźniowie lub jeńcy); portal przypuszcza, że byli to robotnicy przymusowi.

Dziś układu kwater nie da się odczytać, a teren porastają samosiejki; przetrwały granitowa podstawa pod żeliwny krzyż i krzyż z lastryko. Na cmentarzu dalszym, około 280 metrów na południe, portal naliczył czternaście granitowych podstaw pod żeliwne krzyże, trzy betonowe nagrobki w kształcie pnia drzewa bez tablic, granitową stelę ze śladami po zdjętych metalowych literach, dwie podstawy nagrobków, pięć betonowych obrysów mogił i siedem fragmentów rozbitych nagrobków. Starodrzew usunięto, a teren zarósł młodym lasem.

Nekrologi potwierdzają, że właściciele majątku chowali swoich zmarłych na miejscu. Augusta Siemersa, rotmistrza w stanie spoczynku, zmarłego 4 grudnia 1894 roku w 63. roku życia, pochowano 8 grudnia „in Cunsow”. Ferdinande Siemers z domu Arnold, zmarłą 20 stycznia 1916 roku, pogrzebano po uroczystości żałobnej w Słupsku „auf dem Friedhof in Kunsow”. Nekrologi nie mówią, o który cmentarz chodzi; jeśli bliższy powstał dopiero na początku XX wieku, pogrzeb z 1894 roku musiał odbyć się na dalszym.

Wojska radzieckie zajęły Kończewo bez walki 7 marca 1945 roku. Według relacji świadków, przytoczonych na stronie Stolper Heimatkreise, cywilne ofiary pierwszych dni pochowano we wspólnej mogile na małym cmentarzu wiejskim, a przez długi czas przypominał o nich duży drewniany krzyż z imionami wszystkich: Paul Kabbe, Karl Erdtmann oraz Erika Erdtmann z domu Potratz z synem Wilfriedem i córką Gertraud. Wszyscy zmarli w marcu 1945 roku; portal cmentarzy powiatu słupskiego wskazuje ich mogiłę w dwunastym rzędzie.

Wykaz pochowanych na portalu liczy 28 pozycji, większość z numerem rzędu i mogiły. Są wśród nich Gustav (1845–1925) i Rosalie z domu Pagel (1845–1929) Erdmannowie, nauczyciel August Naß z żoną Else, Reinhold Papenfuß (1874–1929) i urodzony w Polanowie Theodor Corduan (1860–1938).

Źródła: K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 119–120; „Kończewo”, cmentarze.slupsk.pl (Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim, J. Dąbrowski); Gemeindelexikon für die Provinz Pommern. Volkszählung vom 2. Dezember 1895, Kreis Stolp, s. 172–173 i 180–181; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 673–675 (hasło Kunsow); „Kunsow — Ortsgeschichte” i „Beiträge von Zeitzeugen”, stolp.de (Stolper Heimatkreise e.V.); R. Steingräber (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 29 października i 3 listopada 2026 roku; R. Steingräber, R. Papenfuß, plan cmentarza wiejskiego w Kunsow (kopia w Internet Archive, 2018); „Tägliche Rundschau”, 8 grudnia 1894; „Deutsche Tageszeitung”, 23 stycznia 1916.