Koniecwałd — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Koniecwałdzie (po niemiecku Konradswalde) opisuje Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta i Gminy Sztum na lata 2016–2020. Program podaje, że jest to cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX wieku, założony na nieregularnym wzniesieniu o powierzchni 0,15 ha, do którego wejście prowadziło przez małą, drewnianą bramę od zachodu. Według dokumentu cmentarz jest „bardzo zniszczony”, nagrobki są porozbijane i brak ogrodzenia, a założenie zielone zachowało się stosunkowo dobrze. W gminnej ewidencji zabytków obiekt figuruje pod pozycją 585, na działkach 234/3 i 237.

Słownik geograficzny podaje, że kościół parafialny istniał tu od początku — ufundowany w 1263 roku, murowany z cegły. Koniecwałd leży przy dawnym bitym trakcie z Malborka do Sztumu; pierwszy przywilej otrzymał w 1284 roku. W dokumentach krzyżackich wieś występuje jako Conratswald (1402); później zapisywano ją jako Conaradswalde, Kumrtswalde i Conderozwalde. W 1659 roku zapisywano ją jako Koniecwald, a w 1700 roku jako Konietzwol. Nazwę wziął od pierwszego sołtysa Konrada i od lasu druzińskiego, w którym wieś założono.

W 1626 roku kościół w Koniecwałdzie zburzyli Szwedzi, ostrzeliwując z dział, a w 1631 roku zniesiono tutejszą parafię i przyłączono kościół do Sztumu jako filialny. Według księgi pamiątkowej powiatu sztumskiego z 1975 roku ruiny stały do 1802 roku, kiedy je rozebrano. Według tej księgi materiał z rozbiórki posłużył do budowy kościoła w Dąbrówce Malborskiej (Deutsch Damerau). Ewangelicy z Koniecwałdu, podobnie jak tutejsi katolicy, należeli do parafii w Sztumie.

Przywilej religijny Sztum otrzymał 27 czerwca 1570 roku od króla Zygmunta Augusta; nabożeństwa odprawiano najpierw, za zgodą królewską, w szpitalnym kościele Świętego Ducha. W 1599 roku kościół ten trzeba było oddać katolikom. Potem zbierano się w ratuszu, a gdy ratusz spłonął w 1683 roku, Peter Mogge, wówczas pisarz starościński, a później burmistrz, podarował gminie swój dom przy rynku i tam urządzono kościół.

W 1796 roku dom, grożący zawaleniem, rozebrano. Murowany kościół w stylu romańskim na sztumskim rynku, pod patronatem magistratu, poświęcono 18 października 1818 roku. W kościele były dwa dzwony, a w 1876 roku zbudowano w nim organy o szesnastu głosach. Parafia liczyła około 4600 dusz.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Koniecwałd jako wieś. Notował tu 59 domów mieszkalnych i 513 mieszkańców, w tym 131 ewangelików, 377 katolików i pięć osób innych wyznań. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Sztumie; miejscowość miała własny okręg szkolny. W czasach pruskich była to wieś włościańska w powiecie sztumskim, ze szkołą na miejscu, parafią i pocztą w Sztumie. Słownik geograficzny liczy jej 3406 mórg obszaru, 102 budynki i 59 domów, a mieszkańców dzieli na 377 katolików i 131 ewangelików.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył 440 mieszkańców, w tym 337 katolików, 96 ewangelików i siedmioro innych chrześcijan.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sztum (Stuhm) i podaje tu 96 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IV, hasło Koniecwałd; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Volkszählung vom 1. Dezember 1885, powiat sztumski, strona 68, pozycja 32; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen (1890), s. 519–520, hasło Stuhm; gminna ewidencja zabytków (program opieki nad zabytkami gminy Sztum); wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 102, 153, 244–245; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta i Gminy Sztum na lata 2016–2020 (uchwała nr XXIV.189.2016 z 29 czerwca 2016 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 198–199; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.