Kopytkowo — cmentarz ewangelicki

We wschodniej części parku w Kopytkowie zachował się murowany rodowy cmentarz dawnych właścicieli majątku — prywatna nekropolia ewangelickiej rodziny von Plehn; podawany rok jej powstania to 1838; potwierdzenia tej daty w innych źródłach nie znaleziono. Notuje ją wojewódzka ewidencja zabytków gminy Smętowo Graniczne. W rejestrze zabytków zespół dworski — dwór z pierwszej połowy XIX wieku, przebudowany około 1870 roku, wraz z parkiem — figuruje od 24 czerwca 1983 roku pod numerem A-1026.

Kopytkowo, po niemiecku Kopitkowo, a w latach 1942–1945 przemianowane na Hufenau, było dawną wsią rycersko-majątkową. W 1290 roku książę Mściwój II nadał je braciom Zywanowi i Przybysławowi na dziedziczną własność, wolne od wszelkich ciężarów i z sądownictwem wielkim oraz małym. Od XIX wieku dobra należały do niemieckiej, ewangelickiej rodziny von Plehn. Gorzelnię wzniesiono w 1860 roku.

Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego z około 1583 roku wymienia Kopytkowo dwukrotnie. Raz w sprawie dziesięciny: wieś płaciła ją biskupowi kujawskiemu, a ówczesny arcybiskup wcielił ten dochód do kościoła w Pieniążkowie. W zamian wyznaczono dziesięć grzywien rocznie, których, jak zanotowano w wizytacji, od wielu lat nie oddawano. Drugi raz jako „Kopytkowo szlachty Kopyckich” — z osiemnastoma poddanymi. W wizytacji przy sąsiednich Lalkowach zanotowano, że w tamtejszej parafii wszyscy przystąpili do spowiedzi i komunii z wyjątkiem sołtysa Jana i Krzysztofa Kopiczkiego, „którzy są heretykami”.

Plehnowie objęli Kopytkowo w 1814 roku: według pruskich ksiąg hipotecznych dobra Bobrowiec z Kopytkowem przypadły wtedy, na mocy umowy działowej spadkobierców, Elisabeth Sophie Plehn z domu Kries, wdowie po amtmanie Plehnie, a od 1827 roku należały do Juliusa Reinholda Plehna i jego żony Julie Ferdinande z domu Rothe. Wcześniej Kopytkowo wchodziło w skład dóbr starojańskich: Czapskich, od 1743 roku Nieborskich, a od 1787 roku Goetzendorf-Grabowskich.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Kopitkowo jako majątek rycerski. Notował tu 16 domów mieszkalnych i 299 mieszkańców, w tym 57 ewangelików i 242 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Neuenburg; katolicy — do parafii Lalkau; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego opisuje Kopytkowo (po niemiecku Kopitkowo) jako dobra rycerskie w ówczesnym powiecie kwidzyńskim, o obszarze 4798 mórg, z 46 budynkami i 16 domami mieszkalnymi, z 242 katolikami i 57 ewangelikami; parafia mieściła się w Lalkowach, szkoła była na miejscu, poczta — w Czerwińsku.

Wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku prowadzi Kopytkowo jako obwód dworski w powiecie kwidzyńskim (Kreis Marienwerder; strona osiemdziesiąta, pozycja sto pięćdziesiąta trzecia, „Kopitkowo”) z 331 mieszkańcami, w tym 25 ewangelikami, 305 katolikami i jednym innym chrześcijaninem, przy parafii ewangelickiej w Nowem i katolickiej w Lalkowach. Miejscowi ewangelicy — luteranie i ewangelicy unijni — należeli do parafii w Nowem (Neuenburg), a od 1900 roku do nowej parafii ewangelickiej w Smętowie, której kościół z 1904 roku służy dziś rzymskim katolikom.

W 1891 roku właścicielem Kopytkowa z folwarkami Grabowitz i Nieponie był Georg Plehn, a od 1903 do 1928 roku Arnold Plehn; majątek liczył wtedy około 1170 hektarów, a ewangelicy należeli w 1912 roku do parafii w Smętowie (Schmentau). W 1937 roku 150 hektarów z majątku Hansa Plehna wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu; w 1938 roku wypłacano pierwszą ratę wynagrodzenia za przymusowo wykupioną część Kopytkowa.

Ostatnim właścicielem Kopytkowa był Hans von Plehn, gospodarujący tu od 1934 roku; opracowania regionalne przypisują mu udział w prześladowaniach Polaków w czasie okupacji. W 1945 roku, po zajęciu okolicy przez Armię Czerwoną, majątek splądrowano i zniszczono, a dwór popadł w ruinę.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Schmentau i podaje tu 31 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Wyciąg z wojewódzkiej ewidencji zabytków — Gmina Smętowo Graniczne; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, s. 80–81, poz. 153; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IV, Warszawa 1883, hasło „Kopytkowo”; Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozrażewskiego z lat 1583–1599, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, opisy parafii Lalkowy i Pieniążkowo; wykaz zabytków wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku (Narodowy Instytut Dziedzictwa); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 253 (s. 10), nr 1133 (s. 57), nr 1140 (s. 59); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 152; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 128–129; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 226; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 150–151; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 205; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1938, nr 34; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1173; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 104–105; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87.