Kościerzyna — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Kościerzynie (po niemiecku Berent) leżał przy dzisiejszej ulicy 8 Marca i przetrwał do końca drugiej wojny światowej. Eitelfriedrich May, opierając się na dawnej księdze kościelnej Kościerzyny, podaje, że nowy cmentarz ewangelicki w Szydlicach poświęcono 26 marca 1826 roku. Szydlice nie należały wtedy jeszcze do Kościerzyny. Tego samego dnia odbył się tam pierwszy pogrzeb. Ta sama księga notuje, że podczas epidemii cholery w latach 1848–1849 zmarło w niewielkiej gminie ewangelickiej Kościerzyny 40 osób. Wpis z 10 czerwca 1806 roku mówi o nieznanym czeladniku garncarskim, którego znaleziono zabitego przy drodze z Kościerzyny do Bytowa i pochowano na starym cmentarzu ewangelickim. Po wojnie teren przekształcono w park, a z jego obszaru ekshumowano 236 żołnierzy Wehrmachtu.

W 1890 roku statystyka Agathona Harnocha wymienia z nazwy cmentarze parafii kościerskiej — w samej Kościerzynie, w Dobrogoszczy, w Wielkim i Nowym Klinczu, w Pucu oraz w Małym Podlesiu.

O położeniu cmentarza mówi relacja dwóch mieszkańców Kościerzyny, zapisana na Pomorskim Forum Eksploracyjnym w marcu 2012 roku. Cmentarz był spory i mieścił się w czworoboku ulic Kasztanowej, 8 Marca, Piechowskiego i dzielnicy Szydlice. Stała na nim kaplica, rozebrana zaraz po wojnie; pomniki i ogrodzenie zniknęły około lat siedemdziesiątych, a teren zamieniono w park miejski, gdzie po latach ustawiono kamień pamiątkowy. Jeden z rozmówców, kościerzanin, bawił się tam jako dziecko i wspomina, że w tym samym czasie zniwelowano także cmentarz żydowski przy ulicy Strzeleckiej. W pozostałych przekazach również występują ulica 8 Marca i park urządzony na dawnej nekropolii. Sam kamień opisuje „Berenter Kreisbote” z 2005 roku: to głaz polny z płytą granitową i napisem „W tym miejscu był cmentarz ewangelicki. Pamiętamy”.

Według dr. Knyby, nauczyciela i historyka z Kościerzyny, ustawiły go władze miasta w 2001 roku, a co roku 1 listopada mieszkańcy zapalają tu znicze. W źródłach nie znaleziono potwierdzenia, że dzisiejszy park osiedlowy imienia Jana Heermanna leży na terenie cmentarza, ani jego dokładnych granic.

Kościerzyna była siedzibą powiatu kościerskiego (Kreis Berent) w rejencji gdańskiej, w Prusach Zachodnich. Od 1773 roku w mieście osiedlały się rodziny niemieckie i protestanckie. W 1781 roku wiejskie gminy okolicy ukonstytuowano w parafię i ustanowiono pierwszego duchownego — Gottfrieda Litfaßa z Juch pod Ełkiem. Nabożeństwa odprawiano od 1784 roku w domu modlitwy urządzonym pod nowo wybudowanym ratuszem na rynku. W latach 1821–1823 stanął murowany kościół pod patronatem gminy, niewielki, z szachulcową wieżą i trzema dzwonami; ołtarz i ambona stanowiły w nim jedną całość. Bär podaje, że od 1781 roku parafia prowadziła własne księgi chrztów, ślubów i zgonów, a od 1863 księgę konfirmowanych, od 1885 zaś wykaz komunikantów; duplikaty w sądzie obwodowym w Kartuzach obejmują lata 1823–1874.

Według dawnej księgi kościelnej, którą omawia Eitelfriedrich May, cmentarz trzeba było już w 1872 roku powiększyć o półtorej morgi. Wytyczono wtedy alejki i posadzono drzewa.

Miasto było siedzibą ewangelickiej parafii (Kirchspiel Berent) w diecezji tczewskiej, później starogardzko-kościerskiej. Około 1890 roku parafia liczyła blisko 2800 dusz, a w skali roku odnotowywała 103 chrzty, pięćdziesięcioro konfirmowanych, 20 ślubów, około 1300 komunikujących i 55 pogrzebów. Miasto liczyło w 1819 roku 1140 mieszkańców, a w 1865 — 4004, w tym 2268 katolików, 1305 ewangelików i 431 Żydów.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 4207 mieszkańców: 2445 katolików, 1341 ewangelików, 420 Żydów i jedną osobę innego wyznania chrześcijańskiego. W spisie z 1 grudnia 1910 roku było ich 6474, z czego 2903 osoby podały niemiecki jako mowę ojczystą — wśród nich 1992 ewangelików, 736 katolików, 173 Żydów i dwoje innych chrześcijan; po polsku mówiło 3096 osób (3094 katolików i dwoje ewangelików), po kaszubsku 286, a 189 osób po niemiecku i w innym języku.

Neogotycki kościół, wzniesiony w latach 1892–1894, zastąpił murowany kościół z lat 1821–1823, służył ewangelikom do 1945 roku i jest dziś rzymskokatolickim kościołem Zmartwychwstania Pańskiego przy ulicy Świętojańskiej. Rejestr zabytków obejmuje cały zespół przy ulicy Świętojańskiej 10 — kościół, cmentarz kościelny i plebanię z 1887 roku — pod numerem A-1801 z 6 października 2008 roku.

Cmentarz kościelny przy ulicy Świętojańskiej to inne miejsce niż opisywany cmentarz przy ulicy 8 Marca. W mieście był też cmentarz katolicki: ksiądz Jakub Fankidejski opisuje obszerny cmentarz przy kaplicy Świętego Krzyża, później świętej Barbary, na przedmieściu Starogardzkim przy drodze ku Wielkiemu Klinczowi, z osobnymi grobami okolicznej szlachty urządzonymi pod samą kaplicą; kaplica spłonęła w pożarze miasta 2 maja 1869 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1985 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 2603 dusze.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 456; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, poz. 181; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, Berlin 1887 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Berent; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IV, hasło „Kościerzyna”; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; Pomorskie Forum Eksploracyjne, wątek „Cmentarz ewangelicki w Kościerzynie”, marzec 2012; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie — Gmina Kościerzyna; „Berenter Kreisbote” nr 7 (2005), s. 4, i nr 8 (2006), s. 6; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; Eitelfriedrich May, „Ein altes Kirchenbuch von Berent erzählt”, „Berenter Kreisbote” nr 6 (2004), s. 4–5.