Kościerzyna — kościół ewangelicki (Berent)

Dawny kościół ewangelicki — Lutherkirche — stoi w Kościerzynie (po niemiecku Berent), do 1920 roku stolicy powiatu w pruskiej rejencji gdańskiej. Kościół jest czynny. Do rejestru zabytków wpisano 6 października 2008 roku cały zespół kościoła ewangelickiego przy ulicy Świętojańskiej 10 pod numerem A-1801: świątynię z lat 1892–1894, cmentarz przykościelny i plebanię z 1887 roku.

Kościerzyna pojawia się w źródłach po raz pierwszy w 1284 roku pod nazwą Costrina, a jako miasto wymieniono ją dopiero w 1437 roku — tak podaje inwentarz zabytków J. Heisego z 1884 roku. Heise zalicza też Kościerzynę do najstarszych parafii powiatu i dodaje, że o założeniu parafii i pierwszej budowie kościoła nic nie wiadomo. W 1284 roku Costrina otwiera listę wsi ziemi Pirsna, a 1 maja 1291 roku książę Mściwój II wystawił tu dokument. W czasach krzyżackich dworowi zakonnemu w Kościerzynie (Bernt) podlegała między innymi wieś Gostomie. Proboszcz z Kościerzyny zasiadał w 1398 roku w sądzie polubownym w Stężycy, a następny poświadczony jest w 1413 roku.

W 1450 roku przedstawiciele miasta złożyli hołd wielkiemu mistrzowi w Sobowidzu, a 23 lutego 1454 roku miasto samo oddało się pod opiekę Gdańska. W 1634 roku z tutejszym probostwem połączono dekanat mirachowski.

Zanim powstała parafia, ewangelikom z okolicy służyły dwa wiejskie domy modlitwy, a katolicki kler patrzył na nie nieufnie. Wizytacja archidiakona Szembeka z 1702 roku odnotowuje, że w katolickiej parafii kościerskiej są dwa „heretyckie” domy modlitwy: w Barkoczynie i w Szymbarku. W dekretach polecono proboszczowi nie dopuszczać do zgromadzeń innowierców, zakładania szkół ani pochówków bez swojej wiedzy i bez zadośćuczynienia należnego jemu i kościołowi. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla Kościerzyny Steltera (1729). Wizytacja generalna archidiakona Złockiego, przeprowadzona w Kościerzynie 18 marca 1766 roku, naliczyła w parafii trzystu luteranów, wciąż z tymi samymi dwoma domami modlitwy.

18 września 1772 roku komisja pruska zawiesiła orły na ratuszu, kościele i odwachu; miasto nie miało bram, domy kryte były gontem, a mieszkańców opisano jako ubogich (proboszczem był Zelewski, burmistrzem Piechowski). Tuż przy mieście mieszkali wtedy ewangelicy: młynarz młyna zamkowego Gottlieb Ziegert, Niemiec, z przywilejem Czartoryskiego z 1747 roku, karczmarz karczmy zamkowej B. Tribulski, który kupił ją 1 stycznia 1768 roku, oraz mieszkańcy miejskiej wsi Berent'sche Hütte, Niemcy i luteranie, którzy wozili kościerskie piwo do Gdańska.

Przed obecną świątynią stał tu inny kościół ewangelicki, a jeszcze wcześniej dom modlitwy. Eitelfriedrich May pisał w 1927 roku, że miasto oddało gminie ewangelickiej grunt pod kościół na rynku. Stał tam wcześniej stary drewniany ratusz, w którym mieścił się też ewangelicki dom modlitwy. Ratusz ten rozebrano. Ewangelicka wspólnota Kościerzyny powstała późno: niemieckie i protestanckie rodziny osiedlały się tu od 1773 roku, a w 1781 roku liczne gminy wiejskie ukonstytuowano wraz z nimi w parafię. Hermann Schuch podaje, że w 1772 roku kościoła ewangelickiego w Kościerzynie jeszcze nie było, a duchownego ustanowiono w 1780 roku.

W 1784 roku urządzono dom modlitwy pod nowo wzniesionym ratuszem na rynku i ustanowiono duchownego. Agathon Harnoch, od którego pochodzi rok 1784, podaje zarazem, że pierwszym pastorem był od 1781 roku Gottfried Litfaß z Juchy koło Ełku. Eitelfriedrich May, opierając się na starej księdze kościelnej, pisze, że dom modlitwy w ratuszu uroczyście poświęcono 30 listopada 1783 roku. Księgi metrykalne parafii zaczynają się w tym samym 1781 roku. Gottfried Erdmann Litfass sam zapisał w księdze kościelnej, że w maju 1781 roku przeniósł się ze Starogardu Gdańskiego do Kościerzyny, a 27 maja 1781 roku, w niedzielę Exaudi, rozpoczął tu wszystkie czynności duszpasterskie.

Wcześniej był rektorem szkoły miejskiej w Starogardzie Gdańskim, gdzie w 1772 roku, „gleich nach der Occupation”, wybrano go na duchownego tamtejszej gminy luterańskiej; urząd ten złożył dobrowolnie 11 lutego 1781 roku, w niedzielę Septuagesimae. 14 maja 1785 roku wciągnięto na górę dzwony. Większy miał napis „Sanctus est Dominus Deus Zebaoth. Gedani 1782 Erich Lindemann”, mniejszy napis „Soli Deo Gloria. Me fecit Erich Lindemann Gedani Anno 1782”; na obu był krucyfiks.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Berent” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1781–1944. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Murowany kościół pod patronatem gminy postawiono w latach 1821–1823: mały, z szachulcową wieżą i trzema dzwonami, z ołtarzem i amboną tworzącymi jedną całość. Według zapisu pastora Zahlfelda w księdze kościelnej, który przytacza Eitelfriedrich May, król Fryderyk Wilhelm III podarował w 1824 roku nowo zbudowanemu kościołowi trzy żeliwne dzwony. Wpis w księdze kościelnej o darze trzech dzwonów od króla, podpisany przez pastora Fuchsa 22 lutego 1829 roku, ma pod podpisem dopisany przypis, który odsyła do rozkazu gabinetowego z 12 lipca 1824 roku.

Zestawienie robót przy kościołach z lat 1818–1827, zachowane w aktach landratury kościerskiej (Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, XIV. HA, Rep. 184, nr 155), wymienia pod rokiem 1818/19 nową budowę kościoła ewangelickiego w Kościerzynie: cały koszt budowy wynosił 2680 talarów, z czego 500 talarów pochodziło z funduszy państwowych, a 2180 talarów dała gmina; uwaga przy tej pozycji podaje, że zapomogę 500 talarów przyznało ministerstwo. Osobne zestawienie robót przy budynkach parafialnych z tej samej teczki notuje pod 1825 rokiem naprawę kościoła i plebanii w Kościerzynie, łącznie za 86 talarów 22 srebrne grosze i 2 fenigi, z czego gmina pokryła 57 talarów 24 srebrne grosze i 10 fenigów.

Ta sama księga zawiera spis pastorów parafii. Według wpisu Friedrich Wilhelm Wagner musiał w 1810 roku na polecenie rejencji w Kwidzynie złożyć urząd z powodu choroby i zamienić go na posadę nauczyciela; wkrótce potem zmarł. Michaela Böhma wpis nazywa dawnym rektorem w Schwetz, rektorem ordynowanym („Rector ordinatus”). Johann Carl Brettschneider objął urząd dopiero 26 lipca 1816 roku, a w 1818 roku wybrano go na pierwszego duchownego w Starogardzie Gdańskim. Simon Lebrecht Brambach, wcześniej rektor szkoły mieszczańskiej w Starogardzie Gdańskim, po otrzymaniu powołania do parafii w gdańskim powiecie ziemskim wygłosił kazanie pożegnalne w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia 1820 roku. Johanna Davida Zahlfeldta powołano w 1821 roku, a 24 lutego 1822 roku, w niedzielę Invocavit, superintendent Ehwalt wprowadził go w urząd.

Wilhelm Gottfried Grzybowski, powołany 8 czerwca 1838 roku, był w latach kandydackich nauczycielem domowym w rodzinie hrabiego zu Dohna-Finckenstein; 8 października 1862 roku magistrat Elbląga wybrał go na pastora w Reichenbach.

1 listopada 1863 roku urząd objął pastor urodzony 26 października 1833 roku w księstwie Waldeck, który studiował w Getyndze, Jenie i Halle; w grudniu 1867 roku powołano go do Landsberg. W czasie wakatu parafią zarządzał wikariusz prowincjonalny Gustav Heinrich Bergau, urodzony 5 grudnia 1836 roku w Klein Schönau koło Friedland w Prusach Wschodnich, ordynowany 21 grudnia 1866 roku w kościele zamkowym w Królewcu. Johannesa Schapera wprowadzono w urząd 12 lipca 1868 roku. Eduard Wilhelm Johannes Lehmann, wcześniej pomocnik pastora w Waltersdorf koło Heiligenbeil i w Kahlau-Hagenau w diecezji Mohrungen, został wybrany na pastora w Kościerzynie 17 marca 1875 roku, a 15 września 1890 roku powołano go do Mühlhausen w Prusach Wschodnich. Paula Hardera, wysłanego tu jako zarządca parafii, wprowadzono w urząd 8 listopada 1891 roku.

Ewangelicy stanowili w mieście liczną mniejszość. Ludność Kościerzyny w 1819 roku wynosiła zaledwie 1140 osób; w 1865 roku na 4004 mieszkańców ewangelików było 1305 — około jednej trzeciej — obok 2268 katolików i 431 Żydów. Eitelfriedrich May pisze, że już w 1854 roku rada kościelna zajmowała się budową nowego kościoła. Dawny był za mały, a ruch na rynku przeszkadzał w nabożeństwach.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w mieście 4207 mieszkańców: 1341 ewangelików, 2445 katolików, jedną osobę innego wyznania chrześcijańskiego i 420 Żydów. W 1884 roku powiat kościerski liczył 46 324 mieszkańców, w tym 18 738 ewangelików, a w piętnastu miejscowościach stało dziewiętnaście kościołów i kaplic używanych do nabożeństw: czternaście katolickich i pięć ewangelickich. Żadnego z tych pięciu Heise nie opisał ani nie wymienił z nazwy. Miasto miało wtedy za sobą kilka pokoleń szkoły protestanckiej: Słownik geograficzny wymienia obok czteroklasowej szkoły katolickiej pięcioklasową protestancką.

W lutym 1884 roku „Amtliche Mitteilungen” (nr 1, s. 8) odnotowały dar dla tutejszego kościoła: pani Schnee, żona właściciela dóbr rycerskich w Wielkim Podlesiu (Gr. Podles), ofiarowała mu z okazji obchodów ku czci Lutra popiersie Lutra autorstwa Schadowa.

Statystyka Harnocha, wydana w 1890 roku — dwa lata przed rozpoczęciem nowej budowy — podaje dla parafii Berent w diecezji Pr. Stargard–Berent 2800 dusz i nabożeństwa niemieckie; rocznie odnotowano tam 103 chrzty, 50 konfirmowanych, 20 ślubów, 1300 komunikantów i 55 pogrzebów. Cmentarze ewangelickie miała wtedy parafia w samej Kościerzynie oraz w Dobrogoszczu, Wielkim i Nowym Klinczu, Pucu i Małym Podlesiu. Mieszkanie pastora Harnoch opisał w 1890 roku jako wilgotne i zimne. Zasięg parafii z czasem się zmieniał. Harnoch w 1890 roku zalicza do niej, obok samego miasta, między innymi Dobrogoszcz, Wielki, Mały i Nowy Klincz oraz Wielkie, Małe i Nowe Podlesie.

Piotr Birecki pisze (s. 164–165), że kościół Lutra miał być pomnikiem protestantyzmu na czterechsetlecie urodzin Reformatora i dorównać miejscowym kościołom katolickim oraz okazałemu katolickiemu seminarium nauczycielskiemu. W 1885 roku gmina liczyła 2692 ewangelików, w 1890 roku — 2546. Planowano 1524 miejsca siedzące; kosztorys z 1889 roku opiewał na 137 500 marek, a 50 000 marek dała kolekta Lutra. Projekt przygotował inspektor Mau, a był to zarazem najwcześniejszy projekt Oskara Hossfelda zrealizowany przez Hennickego na północy Prus Zachodnich. Neogotycką świątynię z nieotynkowanej czerwonej cegły wzniesiono w latach 1892–1894 według projektu Juliusa von Hennickego i konsekrowano 18 kwietnia 1894 roku.

Oskar Hossfeld, omawiając w 1905 roku nowe kościoły pruskiej administracji budowlanej, pokazuje ją jako przykład symetrycznego układu dwunawowego, nawiązującego do sal zakonu krzyżackiego w Prusach Zachodnich. Sklepienia krzyżowe wspierają trzy kolumny o trzonach ze szwedzkiego granitu, a wnętrze mieściło 740 miejsc dla dorosłych w nawach i 214 dla dzieci na drewnianej emporze organowej. Fundamenty i cokół wzniesiono z rozsadzanych głazów, ściany z cegły. Budowa kosztowała 129 823 marki, a bezpośredni nadzór sprawował ówczesny mistrz budowlany rejencji Hennicke, podległy powiatowemu inspektorowi budowlanemu Schreiberowi. Wysokość wieży Hossfeld określa na blisko pięćdziesiąt metrów.

Zachowały się trzy dzwony odlane w Bochum w 1893 roku oraz zegar wieżowy.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 2637 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1891 roku Paul Harder. W spisie z 1910 roku przy parafii kościerskiej stoi już tylko kilkanaście okolicznych miejscowości — Lorenc figuruje dwukrotnie, jako gmina wiejska i obszar dworski — a wśród nich Dobrogoszcz, Nowy i Mały Klincz oraz Grzybowski Młyn, wówczas Ludwigsthal. Wielki Klincz i wszystkie trzy Podlesia podlegały już sąsiedniej parafii w Wielkim Podlesiu (Poldersee).

Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 6474 mieszkańców; niemiecki był językiem ojczystym 2903 z nich, a wśród tych osób spisano 1992 ewangelików, 736 katolików i 173 osoby wyznania mojżeszowego. Po polsku mówiło 3096 osób.

W okresie międzywojennym pastor Paul Harder z Kościerzyny był mężem zaufania organizacji politycznej mniejszości niemieckiej Deutsche Vereinigung — tak podaje Elżbieta Alabrudzińska. Eitelfriedrich May pisze, że po przejściu miasta do Polski w 1920 roku liczba dusz w parafii spadła w krótkim czasie z 2600 do 460.

Po 1945 roku świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki. Najpierw był to kościół szkolny pod wezwaniem świętego Jana Nepomucena, od 1947 roku pod opieką zmartwychwstańców; w 1976 roku erygowano przy nim parafię Zmartwychwstania Pańskiego. Strona diecezji pelplińskiej podaje, że 12 kwietnia 1953 roku poświęcono nowy ołtarz gotycki z Tajemnicą Zmartwychwstania i wtedy zmieniono tytuł kościoła na Zmartwychwstania Pańskiego, a 1 kwietnia 1976 roku erygowano parafię Zmartwychwstania Pańskiego, której pierwszym proboszczem został ksiądz Mieczysław Czubaj ze Zgromadzenia Zmartwychwstańców. Tam również czytamy, że zmartwychwstańcy przybyli do Kościerzyny 4 lipca 1947 roku, a pierwszym rektorem był ksiądz Jan Miler.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku, który podaje Schnaase, wymienia dla Kościerzyny Steltera (1729); według Harnocha parafię ukonstytuowano w 1781 roku i od tego roku pierwszym pastorem był Gottfried Litfaß. Piotr Birecki przypisuje projekt inspektorowi Mau i Oskarowi Hossfeldowi, a Hennickemu tylko jego wykonanie, podczas gdy inne opracowania podają jako projektanta Juliusa von Hennickego. Wpis w księdze kościelnej podaje jako datę urodzenia Grzybowskiego 14 stycznia 1806 roku, księga pastorów rok 1805.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1985 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 2603 dusze.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Gottfried Erdmann Litfass (1781), Michael Böhm (1810), Johann Carl Brettschneider (1816), Carl Christian Fuchs (1829), Wilhelm Gottfried Grzybowski (1838–1863), Johannes Gottfried Julius Schaper (1868), Eduard Wilhelm Johann Lehmann (1875), Friedrich Richard Arnold Glahn (1931–1941), Paul Julius Michael Hensel (1941). Bez podanego roku: Günther Louis Hans Harder.

W listopadzie 1895 roku berlińska „Staatsbürger-Zeitung” doniosła, że w Niedzielę Umarłych (Totensonntag) pochowano emerytowanego pastora Wilhelma Grzybowskiego, najstarszego mieszkańca Zehlendorfu. Gazeta wspominała jego służbę w Reichenbach w Prusach Wschodnich i w Kościerzynie, gdzie cieszył się powszechnym szacunkiem. Miał uzdolnienia artystyczne: pisał wiersze i rzeźbił w drewnie, a za wyrzeźbioną głowę Chrystusa otrzymał w 1877 roku dyplom honorowy wystawy paryskiej.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 456 (odczyt ze skanu); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 — powiat Berent, s. 38, pozycja 1; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), powiat Berent, s. 2, pozycja 1 (odczyt ze skanu); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IV, hasło „Kościerzyna”; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908, pozycja 181; H. Neumeyer, dzieje ewangelickiej parafii w Kościerzynie (opracowanie U. Kerntopfa); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 327–328, 396; E. Alabrudzińska, „Protestantyzm w Polsce w latach 1918–1939”, Toruń 2004, s. 298; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Carthaus, Berent und Neustadt” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 1), Danzig 1884, s. 37; rejestr zabytków województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026 roku; O. Hossfeld, „Stadt- und Landkirchen”, Berlin 1905, s. 25, 88; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 164–165, 168, 188, 274; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 48; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 38, 48, 50, 105; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 106–108; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 53, 112, 115–116; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 185; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 163, 231; t. 2, s. 537, 598, 674; t. 3, s. 715, 776; t. 4, s. 1062, 1099; t. 6, s. 1566; Eitelfriedrich May, „Ein altes Kirchenbuch von Berent erzählt”, „Berenter Kreisbote” nr 6 (2004), s. 3–4; Eitelfriedrich May, „In memoriam Pfarrer Paul Harder aus Berent”, „Berenter Kreisbote” nr 13 (2010), s. 12; Eitelfriedrich May, „Persönlichkeiten der Stadt Berent” (przedruk z „Pommereller Landbote” 1927), „Berenter Kreisbote” nr 20 (2016), s. 5; „Staatsbürger-Zeitung” (Berlin), 26 listopada 1895 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Amtliche Mitteilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 1, s. 8 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Księga kościelna parafii ewangelickiej w Kościerzynie (Berent) ze spisem pastorów z lat 1781–1891 („Sonstige Verzeichnisse”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5001 (Archion 13361); Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, XIV. HA, Rep. 184 (Landratsamt und Kreisausschuss des Kreises Berent), nr 155: „Übersicht über Baumaßnahmen an Kirchen, Pfarrgebäuden und Schulen im Zeitraum vom 1. Januar 1818 bis Ende Dezember 1827. Bewilligung von Mitteln aus königlichen Fonds”, skany 3–4.