Kosobudy — dawny kościół ewangelicki (Kossabude)

Kościół w Kosobudach, po niemiecku Kossabude, stoi na dawnym polu folwarcznym w południowej części wsi, przy ulicy Kościelnej 1, na działce numer 541. Jest ceglany, eklektyczny — o cechach neogotyckich i neoromańskich — jednonawowy, z wieżą na osi elewacji północnej i trójbocznie zamkniętym prezbiterium. Agathon Harnoch opisał go w 1890 roku jako budowlę w stylu łuku pełnego, z apsydą od południa i wieżą północną wysoką na sto siedemnaście stóp, podzieloną na pięć kondygnacji i zwieńczoną ośmioboczną piramidą. W pobliżu stanęła pastorówka przy ulicy Czerskiej 11, dziś mieszcząca przedszkole.

Do powstania parafii doszło w latach sześćdziesiątych XIX wieku. Do 1863 roku ewangelicy tej okolicy mieli do najbliższego kościoła nawet cztery mile. W 1862 roku, z pomocą Towarzystwa imienia Gustawa Adolfa, założono w Kosobudach stałą szkołę, a od 1863 roku odprawiano w niej nabożeństwa. W tym samym roku wydzielono z parafii w Mokrem nową parafię, którą Harnoch nazywa Friedrichsbruch (Kossabude); dokument erekcyjny nosi datę 17 sierpnia 1866 roku.

W 1865 roku kupiono za 2650 talarów kaszubskie gospodarstwo na mieszkanie dla duchownego i na uposażenie probostwa, a w 1867 roku przebudowano stary drewniany dom kryty strzechą na plebanię o pięciu izbach. Kamień węgielny pod kościół położono 20 października 1869 roku, poświęcenia dokonano 17 grudnia 1871 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków podaje szerszy czas budowy — lata 1867–1871. Dekret z 23 listopada 1869 roku dołączył do parafii ewangelików z Czernicy (po niemiecku Czernitza), należącej wcześniej do Chojnic, oraz z miejscowości Lamk, Orlik i Warczyn, należących wcześniej do Łomina na Pomorzu.

Wspólnota była niewielka. Harnoch liczy w całej parafii 400 dusz i dwa cmentarze ewangelickie, a w skali roku 92 chrzty, siedem konfirmacji, dwa śluby, 230 komunikantów i piętnaście pogrzebów; nabożeństwa odprawiano po niemiecku, a dodatkowe — w Okręgliku (po niemiecku Elisenbruch). Pierwszym, tymczasowym duchownym był od 1863 roku doktor Borgius. Według wykazu Bära księgi metrykalne prowadzono pod nazwą Friedrichsbruch: chrzty, śluby i zgony od 1863 roku, konfirmacje od 1864, wykaz komunikantów od 1865, a duplikaty „für Kossabude” złożone w sądzie w Chojnicach obejmują lata 1863–1874.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Kossabude 63 domy mieszkalne i 748 mieszkańców, w tym 130 ewangelików, 597 katolików i 21 osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Friedrichsbruch; katolicy — do parafii Bruß; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny notuje we wsi 160 budynków, w tym 63 domy, 597 katolików i 130 ewangelików, parafię i pocztę w Brusach i szkołę na miejscu; liczby ogółu mieszkańców hasło nie przynosi.

Kosobudy należą do fali parafii zakładanych w Prusach Zachodnich w XIX wieku, w większości w jego drugiej połowie: zestawienie parafii protestanckich Prus Zachodnich sporządzone przez Benedykta Reszkę wymienia obok nich Sąpolno w 1846, Rumię w 1859, Sulęczyno w 1864 i Lipusz w 1868 roku, a parafię Borowego Młyna datuje na 1885. W 1914 roku w Prusach Zachodnich działało 288 parafii ewangelickich, liczących łącznie 788 tysięcy wiernych.

Zachował się tu zabytkowy pozytyw organowy, dar hrabiego Dohny ze Słobit. W kościele stoi instrument starszy od świątyni; jego wykonanie przypisuje się Christophowi Obuchowi z Morąga.

Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, zastał w Kosobudach 954 mieszkańców, wśród nich 925 rzymskich katolików i 25 ewangelików. Po ewakuacji ludności niemieckiej w 1945 roku świątynię przejęła administracyjnie parafia rzymskokatolicka w Brusach, a kościół poświęcono pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa; samodzielna parafia katolicka powstała w 1975 roku.

Kościół ewangelicki w Kosobudach dotrwał do dziś. Reszka wymienia Kosobudy wśród miejscowości, w których kościoły ewangelickie zachowały się dzięki zapobiegliwości miejscowych księży — obok Tuchomia, Ugoszczy i Sierakowic — i dodaje, że kościół kosobudzki jest jedynym w powiecie chojnickim, który udało się uratować dzięki rozwadze mieszkańców i proboszcza z Brus. Strona diecezji pelplińskiej podaje, że parafię pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa erygowano w 1975 roku, wydzielając ją z parafii w Brusach, a jej pierwszym proboszczem został ksiądz kanonik Bolesław Śledź.

Rejestr zabytków województwa pomorskiego wymienia obiekt pod numerem A-1714, wpisany decyzją z 19 września 2000 roku, jako „kościół ewangelicko-augsburski, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa, ul. Okrężna 22, 1871”; gminny program opieki nad zabytkami podaje dla kościoła adres ul. Kościelna 1 (działka 541). Tym samym numerem objęto dawną pastorówkę, obecnie przedszkole, przy ulicy Czerskiej 11. Gminny program opieki nad zabytkami odsyła przy tym do dawnego rejestru województwa gdańskiego, numer 1213.

Akta Urzędu Domenalno-Rentowego w Czersku z lat 1786–1874, przechowywane w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy (zespół nr 28), obejmują sprawy kościoła (granice parafii, niemieccy koloniści) oraz ewangelickiej szkoły w Kosobudach.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W trzech wersjach datowane są organy w Kosobudach: Harnoch w 1890 roku pisze o organach zbudowanych w 1783 roku, o dziewięciu głosach, przeniesionych z kościoła w Słobitach i ofiarowanych w 1873 roku; parafia podaje rok 1796 i formy późnobarokowe; gminny program opieki nad zabytkami — rok 1771.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Friedrichsbruch i podaje tu 52 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Friedrichsbruch (Kossabude), s. 497–498; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, hasło Friedrichsbruch; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, 2008, s. 28 (zestawienie parafii), s. 110 (kościoły ocalone staraniem księży) i s. 224–225; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IV, hasło Kosobudy; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 11, poz. 36; rejestr zabytków województwa pomorskiego (stan na 30 czerwca 2026); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Brusy na lata 2025–2028, s. 51 i 103; M. Dereszyńska-Romaniuk, „Źródła do dziejów Kościoła ewangelickiego w zasobie Archiwum Państwowego w Bydgoszczy”, s. 429–439, s. 434; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 40–41; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 57.