Koszwały — cmentarz ewangelicki

Koszwały (po niemiecku Gottswalde) to dawna wieś parafialna na Żuławach Gdańskich, w powiecie Danziger Niederung; w latach 1920–1939 leżały na obszarze Wolnego Miasta Gdańska. Czternastowieczny kościół katolicki przejęli tu po Reformacji ewangelicy-luteranie, a w 1672 roku wznieśli nową świątynię o konstrukcji ryglowej, z wieżą od zachodu. Cmentarz był przykościelny i luterański.

Pierwsza świątynia pochodziła z pierwszej połowy XIV wieku. Pod względem administracyjnym wieś należała kolejno do Prus Zachodnich, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Według Harnocha wielki mistrz Luther von Braunschweig nadał Koszwałom przywilej w 1330 roku, wyznaczając w nim proboszczowi cztery łany; dawny kościół świętego Mateusza poświęcono w niedzielę Laetare 1334 roku, a obecny, poświęcony w dzień świętego Michała 1672 roku, otrzymał z tego powodu wezwanie świętego Michała. Kościół miał wieżę z trzema dzwonami i organy z 1750 roku, a 11 kwietnia 1829 roku, przy silnym spływie lodów, woda stała w nim na wysokość siedmiu stóp. Cmentarz według Harnocha otaczał kościół.

Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku datuje przywilej wielkiego mistrza Lutra z Brunszwiku na niedzielę Laetare 1334 roku, w Malborku; plebanowi przyznawał on cztery wolne łany i meszne. W 1583 roku kościół naprawiono: mury wyprowadzono od fundamentów, ścianę północną wymurowano i postawiono nową dzwonnicę, a w 1588 roku sprawiono ambonę. Nowy kościół ryglowy, o wymiarach 32¼ na 74½ stopy, zaczęto od położenia kamienia węgielnego 20 lipca 1672 roku, za administratorów von der Linde, Schlieffa i Schroedera oraz pastora Vogetiusa; budowa kosztowała 4245 florenów. Żyrandol sprawiono w 1695 roku z zapisu Martina Laua. Mniejszy dzwon odlał w 1691 roku Hermann Benninck, większy przelał w 1701 roku Michael Wittwerck. Prócz czterech łanów pastor pobierał dziesięciny.

Budowę z 1672 roku opisał w kronice parafii w Cedrach Wielkich tamtejszy pastor Tobiasz Colerus. Według dopisku na marginesie stary kościół w Koszwałach spłonął w czasie wojny szwedzkiej. Na wcześniejszej stronie kroniki, wśród wpisów z czasu tej wojny, pod rokiem 1657 zapisano, że Szwedzi kazali podpalić Koszwały, a przyczynę ogłosili publicznie na karczmie; dopisek na marginesie przy tym wpisie dodaje, że spłonął wtedy także kościół. Akt położenia kamienia węgielnego zaczyna się słowami „Das Gottswalde. Ad perpetuam rei memoriam” i wymienia panującego króla Michała Korybuta, a pismo na pergaminie zamurowano w miedzianym naczyniu w ołtarzu. Rok ten akt zalicza do smutnych z powodu niepokojów wewnętrznych w Koronie, zagrożenia ze strony Turków i wielkich zbrojeń na lądzie i morzu między Francją, Anglią i Holandią. Przy kładzeniu kamienia był między innymi Nathanael Dilger.

Według tego samego zapisu kościół poświęcono w dzień świętego Michała tego roku w obecności wszystkich duchownych z Żuław i wielu ludzi, przy muzyce wiol, cynków i puzonów, z Wieczerzą Pańską. W innym miejscu kroniki zapisano, że za administracji burmistrza Adriana von der Linde cały kościół w Koszwałach, z wyjątkiem wieży, zbudowano od fundamentów na nowo, a przy położeniu fundamentów krótkie kazanie wygłosił miejscowy pastor Petrus Vegetius, jednak nie na placu kościelnym, lecz w mieszkaniu pastora.

Hermann Freytag zebrał nazwiska tutejszych duchownych sprzed Reformacji. W 1373 roku na wydziale prawa w Pradze immatrykulowano Nicolausa de Gotiswald, który według Freytaga był zapewne tutejszym proboszczem. Rektor kościoła Rynwaldus zrzekł się go 11 lutego 1469 roku. Peter Kirßwang pojawia się w 1469 roku przy rokowaniach w sprawie naprawy kościoła, a w 1476 roku nazwano go byłym proboszczem.

W 1475 roku Gdańsk nadał opróżnioną wikarię Johannowi Hungerowi, w 1494 roku Thomas de Godeswald procesował się ze swoim dzwonnikiem, a w 1526 roku oficjał Longus polecał na to miejsce Ambrosiusa Marquarda, choć nie wiadomo, z jakim skutkiem.

Patronat należał do miasta Gdańska. W Gdańsku rada miejska, sama luterańska, obsadzała duchownych bez pytania biskupa. Ksiądz Jakub Fankidejski wylicza wsie tego patronatu jednym ciągiem; z tych parafii zachowały się nazwiska i daty duchownych, a magistrat prowadził spisy swoich pastorów. Fankidejski uznaje za pierwszego tutejszego pastora Martina Weidnera, zmarłego w 1570 roku, a w Bohnsack pierwszego luterańskiego duchownego odnotowuje w 1594 roku, w Reichenbergu zaś w 1584 roku. W wykazie duchownych Weidner jest następcą Samuela Reinickego.

Lista tutejszych duchownych ewangelickich sięga 1548 roku. Otwiera ją Samuel Reinicke, „pierwszy ewangelicki duchowny tutejszy”, który przybył z Pomorza, sprawował urząd dwadzieścia lat i zmarł w 1568 roku. Po nim urzędowali Martin Weidner (1568–1570) i Christoph Steger, zmarły w 1580 roku. Czwarty, Burchard Prätorius, zostawił po sobie napis z 1591 roku w konfesjonale: „qui moriendo credit et credendo moritur, mortis terriculamenta et tenebras inferni non sentit” — kto umierając wierzy i wierząc umiera, nie czuje postrachów śmierci ani ciemności piekła. Dwaj późniejsi pastorzy, Thomas Fabricius (zmarły w 1627 roku) i Bartholomäus Martini (zmarły w 1630 roku), opatrzeni są w wykazie notą „kalwinista”.

Rękopis Praetoriusa podaje dalszy ciąg obsady. Burchard Praetorius przybył w 1580 roku i zmarł w 1591 roku; duchownego z 1548 roku, przybyłego z Pomorza, rękopis zna tylko z marginesu, bez nazwiska, i przypuszcza, że był to Samuel Reinecke, który miał tu być w 1564 roku. Thomas Fabricius został wprowadzony 23 maja 1592 roku i służył do 1597 roku, a Bartholomäus Martini, wprowadzony 28 kwietnia 1597 roku, po sporze z burmistrzem Johannem von der Linde musiał ustąpić w 1611 roku i w następnym roku został diakonem przy kościele świętego Piotra w Gdańsku. Joachim Lubecus, wcześniej pastor w Leszkowach, wprowadzony 22 maja 1611 roku, zmarł w 1616 roku; po nim byli Petrus Valentinus (1616–1621), magister Simon Janichius (1622–1648) i magister Martin Maunius, który przyszedł w 1648 roku z Mokrego Dworu (Nassenhuben) i zmarł 17 września 1663 roku.

Petrus Vogetius, powołany 9 listopada 1663 roku, był seniorem, towarzyszył odbiciu szańca na Głowie Gdańskiej i w 1666 roku wydał drukiem pismo; zmarł 26 października 1693 roku. Dalej służyli Johann Endler (1694–1715) i Sartorius (1722–1726). Według Abrahama Hartwicha (1723) Petrus Valentinus przyszedł tu z Tujska, Simona Janichiusa przeniesiono w 1648 roku do kościoła Allen Gottes Engeln, a Johann Endler przyszedł w 1694 roku z Leszków; po jego śmierci w 1715 roku urząd objął w następnym roku Conradus Kaseberg.

Według rękopisu Praetoriusa zmiana nastąpiła w 1756 roku, nie w 1757: Johann Benjamin Hedding odszedł wtedy do kościoła świętego Jana w Gdańsku, a z Osic przyszedł Johann Christoph Wockersien.

Drukowany wykaz Rhesy prowadzi dalej aż do Johanna Andreasa Habla (1731–1741), który wcześniej był duchownym na Helu. Od 1742 roku parafia prowadziła własny katalog duchownych, zachowany wśród jej ksiąg; pastorzy zapisywali w nim swoje wybranie i objęcie urzędu, a późniejsze wpisy dodawano o nich w trzeciej osobie. Pierwszy wpisał się Johann Lebner, powołany 4 maja 1742 roku, wcześniej przez pięć i pół roku duchowny na Helu; zmarł w październiku 1746 roku. Po nim przyszedł gdańszczanin Johann Benjamin Hedding, od 1744 roku katecheta w gdańskim domu ubogich (Spendhaus), wybrany 21 października 1746 roku i ordynowany 8 listopada w kościele Mariackim przez seniora ministerium Carla Joachima Sibetha; w 1757 roku przeszedł jako diakon do kościoła świętego Jana w Gdańsku.

Johann Christoph Wockersien przybył w 1757 roku z Osic (Wossitz), gdzie służył blisko pięć lat; zmarł 16 lipca 1758 roku, a 27 lipca został pochowany w tutejszym kościele. Johann Carl Bauer, powołany w 1758 roku, odszedł w 1765 roku do kościoła Lazaretu w Gdańsku. Christian Jacob Schwarz, wybrany w lutym 1765 roku, zapisał, że dwa lata wcześniej szczęśliwie wrócił z dalekich podróży. Abraham Groddeck, dotąd pastor w Juszkowie (Gischkau), został powołany 18 kwietnia 1774 roku i objął urząd w pierwszy dzień Zielonych Świąt; zmarł 5 grudnia 1797 roku. Friedrich Wilhelm Struve, wcześniej pastor w Kiezmarku (Käsemark), urzędował tu od 1798 roku do śmierci 9 stycznia 1808 roku; pochowano go tutaj 15 stycznia. Johann Erdmann Felskau, powołany z Ujeściska (Wonneberg), sprawował urząd tylko dziewiętnaście miesięcy, prawie stale chory; zmarł 21 września 1809 roku i został pochowany w Ujeścisku.

Samuel Gottlieb Scheffler, od 1807 roku diakon kościoła świętego Bartłomieja w Gdańsku, wybrany 4 października 1809 roku, wygłosił kazanie wstępne dopiero 7 stycznia 1810 roku, bo drogi były złe; zmarł 10 września 1846 roku. Do 1877 roku proboszczem był Franz Alexander Mischke, wcześniej pastor w Ujeścisku, a od drugiej niedzieli Adwentu 1877 roku Paul Heinrich Harms, wcześniej w Ujeścisku i w Oruni (Ohra). W księdze zapisano, że gmina wytoczyła Harmsowi proces o składki na kasę wałową; proces wygrał, a koszty sądowe, ponad 1000 marek, poniosła gmina.

W tej samej księdze opisano przelanie dużego dzwonu. 24 czerwca 1881 roku zdjęto go z wieży i oddano do przelania gdańskiemu ludwisarzowi Jeanowi Collierowi. Stary dzwon nosił napis „Soli Deo Gloria”, nazwisko pastora Johanna Andreasa Habla, nazwiska czterech przełożonych kościelnych i rok 1733, a u dołu napis ludwisarza: odlał go w Gdańsku w 1733 roku Johann Gottfried Antoni. Pierwszy odlew się nie udał i dlatego nowy dzwon dostarczono dopiero 27 grudnia 1881 roku. Poświęcono go 1 stycznia 1882 roku w pełnym kościele; orkiestra z miasta zagrała z wieży chorał „Lobe den Herrn”, a pastor Harms wygłosił mowę poświęcenia na słowa Ps 30,12–13. Nowy dzwon miał nosić napis „Soli Deo Gloria. Gott allein die Ehre”, nazwisko pastora Harmsa oraz ludwisarza Colliera z rokiem 1881.

Według zapisu ważył 17 cetnarów i 90 funtów, o 44 funty więcej niż stary.

Groddeck zaczął w 1774 roku prowadzić roczny spis komunikantów, z osobną liczbą komunii chorych, bo spis rozpoczęty w starej księdze zarzucono. Ciągnie się on do 1820 roku i ma lukę w latach 1807–1809, których, jak zanotował Scheffler, jego poprzednicy nie zapisali; dalsze liczby trafiły do nowej księgi. Bez wpisu zostały też lata 1796 i 1797. Przy roku 1784 zanotowano, że powódź bardzo osłabiła wtedy gminę, a przy latach 1813 i 1814 — że bardzo osłabiło ją między innymi przymusowe wyprowadzenie się („gezwungene Ausziehung”) od września 1813 roku do Nowego Roku 1814. W tej samej księdze zapisano uchwały konwentu okolicznych duchownych o miejscu ślubu.

23 lipca 1811 roku na konwencie u pastora Skusy w Ostrowitem (Osterwick) ustalono zasadę „Wo die Hochzeit, da wird getraut”: zagrodnicy i komornicy mogli brać ślub tam, gdzie wyprawiali wesele, nawet jeśli jedno z narzeczonych nie mieszkało w parafii pół roku, przy czym zapowiedzi głoszono w obu parafiach. Gospodarzy nadal obowiązywała stara zasada „Wo die Braut, da getraut”, czyli ślub tam, gdzie panna młoda mieszkała co najmniej pół roku.

W 1812 roku konwent zebrany u pastora Stammera w Steblewie (Stüblau) ograniczył ten wyjątek do samych komorników.

Pastor Samuel Gottlieb Scheffler założył 1 stycznia 1820 roku nową księgę parafii, „Gotteswaldisches Kirchenbuch”. Jej wyciąg, przechowywany w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie (Archion 245684, Bild 1–4), zawiera roczny spis komunikantów od 1820 do 1878 roku i dwie zapiski Schefflera zatytułowane „Pro Memoria”. Przy roku 1846 zamiast liczby zapisano, że jej nie podano z powodu śmierci pastora.

W zapisce o roku 1829 Scheffler opisał powódź. W burzliwą noc z 8 na 9 kwietnia Wisła przerwała wały w dwóch miejscach: między Zatkau a Koźlinami (Güttland) oraz między Steblewem (Stüblau) a Langfelde. 9 kwietnia o trzeciej po południu woda wdarła się do Koszwał tak szybko, że po godzinie pływano już łodziami, a bydło z trudem przepędzano przez cmentarz na wyżej położone miejsca. 10 kwietnia rano łodzie pływały nad cmentarzem, a dolne izby plebanii stały w wodzie. Najwyżej woda podniosła się 11 kwietnia: w kościele stała na sześć do siedmiu stóp, z wysokiej bramy cmentarnej wystawało ponad nią tylko pół stopy, a na plebanii, gdzie schroniło się wiele rodzin, suche zostało tylko sześć czy siedem górnych stopni schodów na piętro. Tego dnia o trzeciej po południu woda przestała przybierać, a 12 kwietnia zaczęła opadać. W Niedzielę Palmową, 12 kwietnia, i w Wielki Piątek nabożeństw nie było.

W pierwszy dzień Wielkanocy kościół otwarto, ale woda stała w nim jeszcze na kilka stóp i do ambony nie było dojścia, więc wierni zebrali się na emporach; pastor przemawiał z chóru organowego do około pięćdziesięciu osób, które przypłynęły łodziami, i wygłosił kazanie na słowa Psalmu 106,4–14 i 40–48. Drugi dzień świąt odwołał z powodu przykrego zapachu w kościele. W niedzielę po Wielkanocy wszedł znów na ambonę, choć wierni siedzieli jeszcze na emporach, a w drugą niedzielę po Wielkanocy siedzieli już w ławkach. Woda opadała tak powoli, że nisko położone pola, a wśród nich cztery łany ziemi plebańskiej, poza kilkoma morgami, nie dały w tym roku plonu. Na drzwiach ambony zaznaczono, jak wysoko stała woda.

W zapisce z 1831 roku Scheffler odnotował, że 15 maja gdański kupiec Wegner podarował kościołowi piękną sakiewkę na ofiarę (Klingbeutel) z czarnego aksamitu, obszytą złotymi frędzlami. Zapisał też, że w tym roku w mieście i na wsi, także na Żuławach, szalała straszna choroba, której nazwa jest w księdze urwana na zgięciu karty; najciężej dotknęła sąsiednie parafie w Trutnowach (Trutenau), Miłocinie (Herzberg) i Cedrach Wielkich (Groß Zünder), a w całej parafii Koszwały zmarła tylko jedna osoba.

Wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku obejmuje dwanaście parafii; przy każdej z nich zapisano, ile ziemi kościelnej trzyma luterański duchowny i ile mu wieś płaci zamiast dziesięcin. Koszwały stoją w tym wykazie na dziesiątym miejscu, a zapis przy nich brzmi: „De proventibus huius ecclesiae nihil adhuc certi constat” — o dochodach tego kościoła nic pewnego dotąd nie wiadomo.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 414 mieszkańców: 329 luteranów, 73 katolików i 12 mennonitów. W tym spisie jako parafię luterańską wskazano same Koszwały. Słownik geograficzny notuje pod koniec XIX wieku 434 ewangelików, 70 katolików i 11 mennonitów przy 53 domach. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 569 mieszkańców, wśród nich 493 ewangelików i 76 katolików. Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku prowadzi tutejszą parafię jako „Gotteswalde” w diecezji Danziger Werder. W tej statystyce parafia była pod patronatem magistratu, liczyła 560 dusz, a jej organy miały 17 głosów.

W marcu 1884 roku „Amtliche Mitteilungen” (nr 2, s. 14) odnotowały, że kościół w Koszwałach (Gotteswalde) otrzymał od pewnej wdowy zapis 3000 marek na budowle kościelne.

Z tutejszej parafii ewangelickiej zachowały się księgi metrykalne z lat 1648–1944, a do tego duplikaty ksiąg z lat 1809–1874, czyli odpisy składane władzom. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Koszwałach, liczącej wtedy 552 ewangelików. Pastorem był wtedy od 1905 roku superintendent Emil Grude.

Kościół spłonął w 1945 roku, a po wysiedleniu ludności niemieckiej nekropolię porzucono. W latach osiemdziesiątych XX wieku wzniesiono na tym miejscu nowy kościół katolicki. W jego ściany wmurowano zachowane płyty nagrobne z XVII i XVIII wieku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Fankidejski uznaje za pierwszego tutejszego pastora Martina Weidnera, a wykaz duchownych otwiera Samuel Reinicke (1548–1568); rękopis Ephraima Praetoriusa zna duchownego z 1548 roku tylko z marginesu, bez nazwiska, i jedynie przypuszcza, że był to Samuel Reinecke. Według rękopisu Praetoriusa przywilej Lutra z Brunszwiku wystawiono w niedzielę Laetare 1334 roku; Harnoch datuje przywilej na 1330 rok, a na niedzielę Laetare 1334 roku — poświęcenie dawnego kościoła świętego Mateusza. Sam rękopis podaje dwie daty przejścia Joachima Lubecusa z Leszków do Koszwał: w ustępie o Koszwałach jego wprowadzenie 22 maja 1611 roku, w ustępie o Leszkowach rok 1612. Kamień węgielny nowego kościoła rękopis Praetoriusa datuje na 20 lipca 1672 roku, a akt zapisany w kronice parafii w Cedrach Wielkich — na 20 czerwca 1672 roku.

Nazwisko tutejszego pastora z czasu budowy rękopis Praetoriusa podaje w brzmieniu Vogetius, a kronika parafii w Cedrach Wielkich — Vegetius. Friedrich Wilhelm Struve zmarł według katalogu duchownych parafii 9 stycznia 1808 roku, a według „Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch” — 8 stycznia.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 408 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 551 dusz.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 399; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 192; wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku — kodeks 30 archiwum kapituły włocławskiej, fol. 124–125, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyt 3, s. 519; E. Praetorius, „Dantziger Lehrer Gedächtnis”, Leipzig 1704, s. 26–27; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 18–19, poz. 11; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 198–199, nr 45; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 95–96; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 26–27; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25; Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 113–114; Księga różnych spisów parafii ewangelickiej Gottswalde 1742–1882, w inwentarzu archiwum „Sonstige Verzeichnisse” (Evangelisches Zentralarchiv Berlin, sygn. 980/5718, skany 2 i 4–8 w serwisie Archion, 17168); wyciąg z księgi parafii Gottswalde założonej w 1820 roku, w inwentarzu archiwum „Sonstige Verzeichnisse 1829–1831” (Evangelisches Zentralarchiv Berlin, sygn. 980/5719, skany 1–4 w serwisie Archion, 245684); „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 3, s. 718 i 743; t. 4, s. 1195; t. 6, s. 1787; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 31r–33r; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 187–188, 208; „Amtliche Mitteilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 2, s. 14 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Księga różnych spisów parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Groß Zünder) z lat 1648–1716, z kroniką i rejestrem darów pastorów Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228).