Kozin — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Kozinie rozciąga się przy drodze głównej do Czarnej Dąbrówki, około 400 metrów na południe od zabudowań wsi, na terenie łagodnie wznoszącym się od strony szosy. Nekropolię założono w XIX wieku, a jej powierzchnia wynosi blisko 0,45 hektara. Do około 1945 roku służyła ewangelikom, a po wojnie, wraz z przejęciem tutejszych świątyń przez Kościół rzymskokatolicki, stała się cmentarzem parafialnym i pozostaje czynna; najstarsze nagrobki dotrwały do naszych czasów w złym stanie. Omawiając pięć cmentarzy ewangelickich parafii mikorowskiej, Jan Wild wymienia kamień z herbem rodu von Zitzewitz i datą 1802, będący podstawą ołtarza polowego; czy stoi on tutaj, czy przy jednym z cmentarzy w Mikorowie, z jego tekstu nie wynika.

W 1784 roku Kozin razem z Kozami liczył 54 dymy.

Kozin — po niemiecku Kosemühl, w starszym zapisie Cosemuhl — jest dziś częścią sołectwa Kozy w gminie Czarna Dąbrówka. Przed 1945 rokiem leżał w powiecie słupskim (Kreis Stolp), w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Sąsiednie Kose, a wraz z nim Kosemühl, należało od 1685 roku do rodu von Münchow; później Kosemühl włączono do gminy Kose. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje go wyłącznie jako obwód dworski, bez odrębnej gminy wiejskiej: naliczono w nim 240 ewangelików i troje katolików; parafia katolicka była w Lęborku.

Miejscowość była filią luterańskiej parafii w Mikorowie. Według Pagla kaplicę zbudowano tu w latach 1733–1734, a w 1746 roku powołano do niej własnego duchownego. Według wykazu duchownych pomorskich Ernsta Müllera kościół pomocniczy stał tu od 1744 roku; według Karla-Heinza Pagla tę prostą budowlę szachulcową poświęcono 15 września 1746 roku. Ufundował ją, jak podaje Jan Wild, Christian Ernst von Münchow, ówczesny pan na Mikorowie. Pagel pisze, że prezes kamery von Münchow wzniósł kościół jako właściciel Kosemühl. Na pomorskim synodzie prowincjalnym w 1908 roku superintendent Stengel, mówiąc o postępach polskości i katolicyzmu w powiatach lęborskim, bytowskim i słupskim, przytoczył przykład Kozina: przed dwoma laty nowy, katolicki właściciel majątku od razu zakwestionował prawo ewangelików do ich kościoła.

Berlińska „National-Zeitung”, która 22 października 1908 roku zrelacjonowała to wystąpienie, umieściła jednak Kozin w „parafii Rakitt” i podała, że kościół pozostawał w niezakłóconym użytkowaniu ewangelików od „ponad czterech i pół stulecia”, choć kaplicę zbudowano w XVIII wieku. Müller podaje, że w 1894 roku z dziewięciu miejscowości parafii mikorowskiej, wśród nich z Kozina, Rokit i Rokitek, utworzono wikariat parafialny; wikariusz mieszkał najpierw w Kozinie, potem w Rokitkach, w końcu w Rokitach. Z dniem 1 stycznia 1907 roku ewangelików z Rokit (Groß-Rakitt), Groß-Rakitt-Neuhof, Rokitek (Klein-Rakitt), Otnogi (Wothnogge), Gliesnitz i Bochówka (Bochowke) wyłączono z parafii w Mikorowie i połączono w samodzielną gminę kościelną Groß-Rakitt, która pozostała pod urzędem parafialnym w Mikorowie; Kozina wśród tych miejscowości Müller nie wymienia (s. 504).

W 1913 roku powstał w Kozinie samodzielny zbór filialny z własną Radą Zboru. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną parafii w Mickrow (Mikorowo), oddaloną od Mickrow o 5 kilometrów, a dla całej parafii podaje 2700 dusz. Pastorem był Gustav Oehrn. Po wojnie świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki; dziś budowli nie ma.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku kaplica w Kozinie, po niemiecku Cosemühl, służyła nabożeństwom od 1748 roku; uczęszczali do niej przede wszystkim mieszkańcy Rokit i Rokitek (Groß- i Klein-Rakitt), Otnogi (Wottnogge), Bochówka (Bochowke), Gliesnitz i większej części Oskowa (Wutzkow), ponieważ mieli do niej bliżej niż do kościoła w Mikorowie. 🟡 Daty tej świątyni rozchodzą się w źródłach: Pagel podaje budowę kaplicy w latach 1733–1734 i poświęcenie 15 września 1746 roku, Müller — kościół pomocniczy od 1744 roku (powołując się na tę samą stronę Brüggemanna, która mówi o 1748 roku), a Brüggemann — nabożeństwa od 1748 roku.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Kozin (województwo pomorskie) — FotoExploracje; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii EA w Słupsku nr 1/2025; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Mickrow, s. 504; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasła Kose i Mickrow; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, s. 180–181, pozycja 236; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 951–953; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 171–172; „National-Zeitung” (Berlin), 22 października 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).