Koźliny — cmentarz poewangelicki przy drodze do Ptasznik

Cmentarz poewangelicki w Koźlinach leży przy drodze prowadzącej do Ptasznik, około 120 metrów od szosy z Koźlin do Tczewa. Tak opisuje jego położenie wojewódzka ewidencja zabytków pod pozycją 37 arkusza gminy Suchy Dąb. Jest to obiekt odrębny od cmentarza przykościelnego w centrum wsi, który ta sama ewidencja ujmuje pod pozycją 36, a który otacza dawny kościół ewangelicki, dziś rzymskokatolicki.

Karta cmentarza z 30 września 1985 roku opisuje go słowami: „Cmentarz zdewastowany”. Zachował się wtedy jeden pomnik w średnim stanie oraz zrównana z ziemią mogiła dziecinna, a obok ściętych lip leżało kilka fragmentów po dawnych pomnikach. W 1985 roku najstarszy czytelny napis upamiętniał Annę, zmarłą 4 grudnia 1876 roku. Teren o powierzchni czterech arów, przed wojną liczący sześć arów, służył wówczas jako podwórko sąsiedniego gospodarstwa. W 1985 roku z zieleni pozostały dwie lipy o średnicy pnia 60 centymetrów.

Koźliny, do 1945 roku Güttland, leżą nad Motławą, na skraju Żuław, w dawnym powiecie tczewskim (Kreis Dirschau) w rejencji gdańskiej. Wieś była siedzibą własnej parafii ewangelickiej, a jedyny kościół, jaki w niej stał, należał do ewangelików: gotycka budowla murowano-szachulcowa z 1353 roku, przebudowywana w XV i XVI wieku, z szachulcową wieżą z lat 1684–1686. Katolicy podlegali parafii w Miłobądzu, po niemiecku Mühlbanz, i własnej świątyni tutaj nie mieli. Po 1945 roku dawny kościół ewangelicki w Koźlinach przejęli katolicy.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 558 mieszkańców: 291 luteranów, 261 katolików i sześciu mennonitów. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Güttland 40 budynków mieszkalnych i 640 mieszkańców. W tej liczbie było 294 ewangelików i 346 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Miłobądzu; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny podaje 294 ewangelików i 346 katolików, a statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku — 750 dusz w parafii i patronat gdańskiego magistratu.

Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku zastał we wsi 488 mieszkańców; niemiecki jako język ojczysty podało 471 osób, a wśród nich było 257 ewangelików i 214 katolików.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1778 roku, a wykaz komunikantów i księgi konfirmacji od 1803 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1778— K Konf 1803—. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809—12. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1800—05. Dupl. im A.-G. Danzig: Tf Tr St 1815—74”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Wykaz Rosego z 1909 roku podaje dla ksiąg chrztów, ślubów i zgonów początek w 1662 roku, a spis Bära z 1908 roku — w 1778 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 258 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 540 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 4; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Suchy Dąb, pozycje 36 i 37; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, hasło „Koźliny”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 399; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirks”, Danzig 1820, s. 198–199, nr 50; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Dirschau; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909, s. 10; karta cmentarza w Koźlinach, oprac. A. Haase, A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 41, pozycja 88; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25.