Koźliny — cmentarz ewangelicki

Koźliny, do 1945 roku Güttland, leżą nad Motławą, na skraju Żuław. Cmentarz przykościelny otacza kościół w środku wsi. Jego teren wraz ze starodrzewem wpisano do rejestru zabytków 30 lipca 2025 roku pod numerem A/303; sam kościół — pod numerem A-303, decyzją z 11 sierpnia 1962 roku. Wojewódzka ewidencja zabytków notuje w Koźlinach drugą nekropolię: cmentarz poewangelicki przy drodze prowadzącej do Ptasznik, oddalony o około 120 metrów od szosy do Tczewa — opisany osobno.

W Koźlinach stał kościół gotycki, murowano-szachulcowy, z 1353 roku, przebudowywany w XV i XVI wieku, z szachulcową wieżą z lat 1684–1686. Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii — pod nazwą „Güttland”, w diecezji żuławskiej — świątynię wzniesioną w 1582 roku, patronat magistratu i 750 dusz; także Słownik geograficzny podaje, że ewangelicy budowali kościół na nowo w 1582 roku i ponownie w 1684 roku. Harnoch zapisał, że cmentarz w Koźlinach był własnością kościoła.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 558 mieszkańców: 291 luteranów, 261 katolików i 6 mennonitów; luteranie należeli do miejscowej parafii. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Koźlinach 40 budynków mieszkalnych i 640 mieszkańców, w tym 294 ewangelików i 346 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Miłobądzu; miejscowość miała własny okręg szkolny. Do 1920 roku wieś należała do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gdańskiej. Była siedzibą własnej parafii ewangelickiej, której księgi metrykalne — według wykazu Rosego z 1909 roku prowadzone od 1662 roku — zachowały się do dziś. Słownik geograficzny odnotowuje tu luterański kościół parafialny i podaje liczby: 294 ewangelików i 346 katolików.

Ci ostatni podlegali parafii w Miłobądzu, po niemiecku Mühlbanz; własnego kościoła we wsi nie mieli. Harnoch w 1890 roku naliczył trzydziestu mennonitów w obrębie całej parafii.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1778 roku, a wykaz komunikantów i księgi konfirmacji od 1803 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1778— K Konf 1803—. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809—12. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1800—05. Dupl. im A.-G. Danzig: Tf Tr St 1815—74”.

W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 488 mieszkańców; niemiecki jako język ojczysty podało 471 osób, a wśród nich było 257 ewangelików i 214 katolików. Po 1920 roku granica Wolnego Miasta Gdańska, poprowadzona Motławą, przecięła dawne osady Kösslin i Güttland; upamiętnia to tablica z 2018 roku. Po 1945 roku kościół przejęli katolicy — jest dziś świątynią pod wezwaniem Matki Bożej Różańcowej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Wykaz Rosego z 1909 roku podaje dla ksiąg chrztów, ślubów i zgonów początek w 1662 roku, a spis Maxa Bära z 1908 roku — w 1778 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 258 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 540 dusz.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 399; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 4; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 198–199, nr 50; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909, s. 10; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Suchy Dąb (pozycje 36 i 37); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 41, pozycja 88; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25.