Koźliny — dawny kościół ewangelicki (Güttland)

Koźliny (po niemiecku Güttland) to wieś na Żuławach Gdańskich, w gminie Suchy Dąb. Stoi w niej gotycki kościół murowano-szachulcowy, który rejestr zabytków województwa pomorskiego datuje na 1353 rok. Do rejestru wpisano go pod numerem A-303 decyzją z 11 sierpnia 1962 roku, a teren otaczającego go cmentarza ze starodrzewem — pod tym samym numerem decyzją z 30 lipca 2025 roku. Charakterystyczna wieża w konstrukcji szachulcowej pochodzi z lat 1684–1686. Inwentarz zabytków Prus Zachodnich z 1885 roku zalicza tutejszą świątynię do kościołów, które z budowli średniowiecznej zachowały w późniejszym gmachu jedynie resztki: stary jest tu tylko szczyt wschodni, otynkowany, o schodkowych uskokach i ostrołukowych blendach w prostokątnym obramieniu, dzielonych dwudzielnymi blendami wspartymi na środkowej konsoli, z rozetą w zwieńczeniu; profil odpowiada oknu prezbiterium w Steblewie.

Według Słownika geograficznego wieś nadał panom Święcom Mściwój II pod koniec XIII wieku, w 1310 roku Święcowie odprzedali ją Krzyżakom, a w 1454 roku Kazimierz Jagiellończyk darował ją gdańszczanom. Według Harnocha przywilej wsi wydał w 1353 roku Winrych von Kniprode; proboszczowi zapisano w nim cztery wolne łany, dotychczasową dziesięcinę i dodatkowo dwadzieścia funtów pieprzu. W 1465 roku wieś splądrowano.

Ephraim Praetorius, który w XVIII wieku zebrał w rękopisie „Evangelisches Danzig” wiadomości o kościołach gdańskich, pisze, że kościół i plebania w Koźlinach stały po tej stronie wsi, którą nazywano Cößlin. Wieś wspomniano w 1423 roku, a w czasie wojny trzynastoletniej, w 1463 roku, gdańszczanie mieli tu szaniec, który spalił nieprzyjaciel. Przywilej z 1353 roku, wystawiony w wigilię Wniebowstąpienia, obejmował razem 30 łanów. W czasie drugiej wojny szwedzkiej mieściła się w Koźlinach główna kwatera nieprzyjaciela; mieszkańców rozproszono, a kościół w dużej części zrujnowano i po wojnie naprawiono.

Według Hermanna Freytaga Johannesa Sukaua wraz ze starszymi wsi pozwano 28 listopada 1467 roku przed sąd, ponieważ zastawili dobra i klejnoty kościoła; 30 grudnia tegoż roku obiecali wykupić na Nowy Rok 1468 zastawione za 10 grzywien u Jakoba Hutmachera dwa srebrne kielichy i srebrną monstrancję. W 1479 roku wymieniany jest Thomas Michael, a w 1495 roku chłopi z Koźlin pozwali duchownego Johanna za to, że obraził ich i ich żony; w 1497 roku stanął on przed biskupem w Subkowach.

Słownik geograficzny zapisuje, że kościół był nowo budowany w 1582 roku, a w 1656 roku stał tu obóz szwedzkiego generała Wirtza. Pierwszy kościół ewangelicki pod patronatem magistratu gdańskiego zbudowano według Harnocha w 1582 roku, a obecny, murowany, w 1684; rozbudowywano go w latach 1686, 1691, 1694 i 1796. Kościół miał dwa dzwony, ołtarz z 1660 roku, snycerską ambonę oraz obrazy biblijne na stropie przy ścianach bocznych.

Według Piotra Bireckiego kosz tej ambony wsparto na figurze Mojżesza, która w kościołach ewangelickich Prus Królewskich oznaczała strefę Starego Testamentu; tak samo wsparto ambonę u świętej Barbary w Gdańsku. Piotr Birecki (2021) wymienia Koźliny wśród wiejskich posiadłości Gdańska, w których kościołach mieszczaństwo tego miasta fundowało ołtarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.

Praetorius opisuje też wyposażenie kościoła. Ołtarz z 1660 roku uzupełniono pośrodku górną częścią ołtarza z kościoła świętego Salwatora na Petershagen; łaciński napis wierszowany wspominał na nim burmistrza Schmideniusa, a podpis głosił: „Faciebat Erasmus Rothmalerus, Pastor”. Poprzednią ambonę przeniesiono tu w 1660 roku z kościoła świętej Barbary na Długich Ogrodach, nowa nosi na portalu drzwi datę 1694. Chrzcielnicę podarował 23 września 1663 roku Adrian von der Linde, a w 1684 roku stanęła chrzcielnica kamienna, ufundowana z zapisu Johanna Klotha. Mosiężne lichtarze podarował Bartholomeus Spetz, gospodarz z Koźlin, a jego żona Ewa 28 marca 1671 roku srebrny dzban ważący 107 łutów.

W 1684 roku kościół rozebrano aż do jednej ściany za ołtarzem, od wschodu, i odbudowano, włączając do niego przestrzeń wieży; dostał nowe empory, ławki, snycerkę, malowidła i drewniany strop, a mierzył wtedy 85 stóp długości razem z wieżą i 25 stóp szerokości. W 1686 roku podarowano do kościoła z miasta model statku, a w 1714 roku sprawiono nowy zegar bijący. W murze wieży umieszczono herb Gdańska. Większy dzwon nosił napis „H. Gerdt Benninck goss mich A. 1652” i imię burmistrza Constantina Ferbera jako zarządcy Żuław Steblewskich. Pastor miał półtora łanu ziemi i dziesięciny, a filią parafii była połowa Krzywego Koła, zwana Freywalde.

Od Reformacji do 1945 roku był to kościół parafialny ewangelicko-luterański, z siedzibą parafii we wsi; katolicy należeli wówczas do parafii w Miłobądzu. Hermann Freytag opisał dwa wydarzenia z dziejów tej parafii. Pierwszym pastorem ewangelickim był od 1582 roku Bartłomiej Penterus; już Abraham Hartwich wątpił, czy był on „dobrym luteraninem”. W 1609 roku kalwinizujący pleban Koźlin Wendelin Walch poskarżył się, że duchowny ze Steblewa nie szanuje granic parafii — a parafianie Koźlin, niezadowoleni z kierunku swojego duszpasterza, sami szukali oparcia u dobrego luteranina. Spór zakończyła zamiana posad: Walch odszedł do Kobbelgrube, a stamtąd przyszedł na jego miejsce Nikolaus Weismann. Był to — jak zapisał Hartwich — ten sam duchowny, którego w 1609 roku wypędzono z Lichnów za naukę luterańską.

Według Freytaga Weismann przeszedł z Lichnów do Kobbelgrube już 28 kwietnia 1608 roku, a w Koźlinach wprowadzono go na urząd 30 listopada 1609 roku. Weismann, wróciwszy z wojny szwedzkiej, zastał w styczniu 1630 roku Koźliny „wszystko zburzone i spustoszone” i poprosił o przeniesienie do Steblewa.

Według Abrahama Hartwicha (1723) w 1630 roku przybył do Koźlin Kasper Prüfer, który odszedł w 1641 roku; w następnym roku urząd objął Erazm Rothmahler (u Hartwicha Rohtmahler), który zmarł tu w 1662 roku. Według Hartwicha po Dawidzie Holstiusie przyszedł do Koźlin Eilhard Cirenberg, przeniesiony w 1672 roku do kościoła świętej Barbary w Gdańsku; Michał Strauß był tu tylko rok i w 1673 roku przeszedł do kościoła świętego Jana, Fryderyk Heinius służył dwa lata i w 1675 roku przeszedł do kościoła świętej Katarzyny, a po nim przyszedł z Osic Konstantyn Cammerer, który zmarł w Koźlinach w 1680 roku.

Według Hartwicha w 1681 roku przybył do Koźlin Adam Tschirtner, w 1710 roku przeniesiony do kościoła Allen Gottes Engeln pod Gdańskiem; zaraz po nim urząd objął Jan Wilhelm Thiesen.

Rękopis Praetoriusa podaje też dokładniejsze daty tutejszych pastorów. Johanna Beneckego wprowadzono 20 maja 1592 roku. Następnego duchownego, Erasmusa Kerla, wprowadzono 22 lutego 1598 roku; Praetorius przypuszcza, że był to Kerl rodem z Arnswalde. Wendelin Walch przyszedł 28 października 1602 roku. David Holstius poślubił 29 lipca 1664 roku Annę, wdowę po Erazmie Rothmahlerze. Konstantyna Cammerera wprowadzono 2 lutego 1675 roku, a po śmierci pochowano 26 września 1680 roku. Adama Tschirtnera powołano 16 czerwca 1681 roku i wprowadzono 6 lipca; w 1707 roku był seniorem duchowieństwa Żuław.

Piotr Tanck, egzaminowany w 1714 roku, od 1716 roku pastor w Osicach, przyszedł do Koźlin w 1726 roku, a w 1737 roku przeszedł do kościoła szpitala Lazaret w Gdańsku. Po nim przyszedł w 1738 roku z Juszkowa (Gischkau) Tomasz Voelcker, egzaminowany 23 sierpnia 1709 roku i od 1720 roku pastor w Juszkowie; zmarł w 1747 roku.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Koźlinach wraz z Cöslinem 558 mieszkańców: 291 luteranów, 261 katolików i 6 mennonitów, a także parafię luterańską na miejscu i jeden kościół ewangelicki. Ostatnim duchownym, którego droga do Koźlin jest dobrze udokumentowana, był Immanuel Gottfried Stammer, powołany tu 26 lutego 1830 roku ze Steblewa; zmarł na miejscu 7 stycznia 1832 roku. W kwietniu 1842 roku „Allgemeine preußische Staats-Zeitung” wymieniała w zestawieniu diecezji diecezję Danziger Werder, liczącą 11 kościołów, z superintendentem Deschnerem w Koźlinach.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Güttland 40 budynków mieszkalnych i 640 mieszkańców, w tym 294 ewangelików i 346 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Miłobądzu; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, który zaliczał wieś jeszcze do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau), wykazał 599 mieszkańców w 46 domach i 110 gospodarstwach domowych: 285 ewangelików i 314 katolików; parafia ewangelicka była nadal na miejscu, katolicka — w Miłobądzu, a obwód urzędowy mieścił się w Steblewie. Słownik geograficzny podaje dla wsi około 294 ewangelików i 346 katolików oraz zapisuje wprost: „kościół luterski parafialny w miejscu”.

Później Koźliny należały do powiatu Danziger Niederung: do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji gdańskiej, w latach 1920–1939 w Wolnym Mieście Gdańsku, a w latach 1939–1945 w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen). Warunki pokoju ogłoszone w maju 1919 roku prowadziły granicę przyszłego Wolnego Miasta Gdańska przez punkt wysokościowy 5, położony półtora kilometra na południowy wschód od kościoła w Koźlinach.

Parafia liczyła według Harnocha 750 dusz, a obok nich mieszkało w niej 30 mennonitów; szkoły były w Koźlinach i w Czatkau. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 528 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1891 roku Johann Collin. 1 września 1897 roku Collin jako przewodniczący zachodniopruskiej konferencji misyjnej składał na jej walnym zgromadzeniu w Starogardzie Gdańskim sprawozdanie roczne. 25 listopada 1902 roku zmarła w Koźlinach, w wieku 64 lat, jego żona Clara z domu Wohlgemuth; wśród podpisanych pod zawiadomieniem o śmierci był Walter Collin, pastor w Tuchel. 14 czerwca 1903 roku, w czasie generalnej wizytacji kościołów i szkół diecezji Danziger Werder, odbyła się w Koźlinach, siedzibie superintendentury, wizytacja w godzinach 9–12, z kazaniem superintendenta Collina.

W sierpniu 1904 roku urzędowe obwieszczenie zapowiadało wykup czynszów gruntowych, które kilka gruntów w Koźlinach płaciło miejscowej parafii ewangelickiej. Gdy w lipcu 1906 roku prasa doniosła o nagłej śmierci Collina, przypomniała, że był wcześniej pastorem dywizyjnym i naczelnym pastorem wojskowym w Gdańsku, odbył wojnę 1870–1871 i był kawalerem Krzyża Żelaznego. W lipcu 1915 roku pastor Funck z Koźlin otrzymał Order Czerwonego Orła czwartej klasy. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Koźlinach liczyła wtedy 428 ewangelików. Posada pastora była od 1926 roku nieobsadzona, a parafią zarządzał superintendent w stanie spoczynku Bogdan.

Wieś leży na terenie dawnego osadnictwa olęderskiego, lecz sam kościół był luterański, nie mennonicki. Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Güttland” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1662–1936. Figurują one w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1778 roku, a wykaz komunikantów i księgi konfirmacji od 1803 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1778— K Konf 1803—. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809—12. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1800—05. Dupl. im A.-G. Danzig: Tf Tr St 1815—74”.

Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy. Dziś jest to kościół filialny pod wezwaniem Matki Bożej Różańcowej w dekanacie Żuławy Steblewskie archidiecezji gdańskiej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Bär (1908) podaje dla ksiąg chrztów, ślubów i zgonów początek w 1778 roku, a wykaz Rosego z 1909 roku — w 1662 roku. Harnoch podaje, że obecny, murowany kościół zbudowano w 1684 roku, rejestr zabytków datuje go na 1353 rok. Według Hartwicha i rękopisu Ephraima Praetoriusa pastorem w Koźlinach był w latach 1681–1710 Adam Tschirtner, a księga pastorów notuje tu w latach 1700–1710 Jacoba Friedricha Wittwercka.

Według rękopisu Praetoriusa Jan Wilhelm Thiesen był wcześniej kapelanem polowym przy kontyngencie Rzeszy księcia holsztyńskiego nad Renem, a do kościoła świętego Jakuba w Gdańsku przeszedł w 1727 roku; księga pastorów podaje kapelaństwo w pułku ansbachskim i rok 1725.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Benecke (1592), Erasmus Kerl (1598), Erasmus Rothmaler (1642), David Holstius (1663), Michael Strauss (1672), Friedrich Heinius (1673), Constantin Cämmerer (1675), Jacob Friedrich Wittwerck (1700–1710), Samuel Friedrich Unselt (1786), Christoph Heinrich Naumann (1826), Carl Theodor Gotthilf Wüst (1850), Karl August Wilhelm Gottgetreu (1877), Joh. Heinrich Friedrich Collin (1891), Adolf Richard Funck (1906), Emil Otto Dietrich (1916), Edmund Geissler (1939). Bez podanego roku: Johann Wilhelm Thiessen.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 192, 200, 208; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 399; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 4; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, t. I: Pommerellen, z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, s. 78; H. Freytag, „Geschichte des Kirchspiels Stüblau im Danziger Werder”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 54, Danzig 1912, s. 174–188; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 111; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Dirschau, s. 28–29, poz. 9; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 198–199, nr 50; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Koźliny (Güttland) — serwis Żuławy Wiślane; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 183, 188, 228; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909, s. 10; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 27; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 34; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 41, pozycja 88; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 94, 277, 312; t. 2, s. 375, 540, 565, 623; t. 3, s. 756, 832, 927; t. 4, s. 1252; t. 5, s. 1521; t. 6, s. 1782; t. 7, s. 1827, 1871, 2004, 2024; „Allgemeine preußische Staats-Zeitung” (Berlin), 10 kwietnia 1842 roku, s. 3 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung” (Königsberg), 4 września 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 28 listopada 1902 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 8 lipca 1903 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 10 sierpnia 1904 roku, s. 13 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Bautzener Nachrichten” (Budziszyn), 5 lipca 1906 roku, s. 5 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek, Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 7 lipca 1915 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 9 maja 1919 roku, s. 6 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” 26, 2025, s. 36; Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 114; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 9v–16r; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 484; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 41.