Kozy — cmentarz ewangelicki

Kozy — po niemiecku Kose, w starszych zapisach Cose i Coose, po kaszubsku Kozë — mają metrykę sięgającą przełomu XIII i XIV wieku: nazwa pojawia się jako Cosa w 1301 i Kosen w 1305 roku. Do 1945 roku wieś należała do powiatu słupskiego w rejencji koszalińskiej, w prowincji Pomorze; po wojnie znalazła się w powiecie bytowskim.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Kozy należały do parafii w Mikorowie (Mickrow) w synodzie słupskim. W Kozach działała wówczas huta szkła, założona w 1770 roku; wieś graniczyła z dystryktem lęborskim, a razem z Kozinem (Cosemühle) liczyła 54 dymy. W 1788 roku, przy wprowadzeniu pastora Samuela Gotthilfa Seebalda na urząd w Mikorowie, proboszcz z Nożyna wygłosił obok niemieckiej także mowę polską — jak zapisano, „um der Koseschen Leute willen”, ze względu na ludzi z Kóz. Franz Tetzner uznał ją za zapewne ostatnie polskie kazanie w tej parafii.

Własnego kościoła Kozy nie miały. Mikorowo leżało w okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto, a od 1913 roku samodzielną gminą kościelną stał się sąsiedni Kozin (Kosemühl). Według wykazu duchownych pomorskich Ernsta Müllera kościół pomocniczy stał tam od 1744 roku; Jan Wild podaje daty 1744 i 1746. Według Karla-Heinza Pagla kaplicę w Kozinie zbudowano w latach 1733–1734, a w 1746 roku powołano tam własnego pastora. Po 1945 roku świątynię w Kozinie przejęli katolicy, a dziś budowli już nie ma.

W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Kozy ujęto w dwóch pozycjach: gmina wiejska liczyła 352 ewangelików i dwoje katolików. W obszarze dworskim naliczono 254 ewangelików i dziewięcioro katolików. Ewangelików z obu części spis przypisuje do parafii w Mikorowie, katolików — do parafii w Lęborku. W 1939 roku wieś liczyła 739 mieszkańców.

Cmentarz założono na przełomie XIX i XX wieku około 1200 metrów za zabudowaniami, przy drodze do Mikorowa; zajmuje około 0,20 hektara, w przybliżeniu pięćdziesiąt metrów na dwadzieścia pięć. Najstarszy czytelny nagrobek pochodzi z 1922 roku: Paul Busch, urodzony 10 kwietnia 1889, zmarły 23 lutego 1922. Z późniejszych ocalała tablica z nazwiskiem Röske i datą śmierci 20 lipca 1938 roku (imię odczytano niepewnie jako Gustav).

Po 1945 roku cmentarz niemal doszczętnie zniszczono: nagrobki rozbito i zgarnięto w pryzmy, z ogrodzenia został ślad przy tylnej granicy, z bramy dwa fragmenty, a z murowanej kaplicy — resztki ścian z białej cegły. Marek Drzewiecki opisał cmentarz pod hasłem „Mikorowo-Kozy” i umieścił go między obiema wsiami (54,40778 / 17,59722), około półtora kilometra na północny zachód od Kóz; w jego zbiorze położeń cmentarzy ten punkt nosi datę 18 lutego 2013 roku. Drzewiecki notuje rozbite nagrobki złożone w kupki, resztki bramy, ruinę niewielkiego budynku z białej cegły i pochówek z 1922 roku. Jan Wild liczy w Kozach jeden cmentarz.

Karl-Heinz Pagel podaje, że wieś zajęto 9 marca 1945 roku, a Niemców wysiedlono do 29 czerwca 1947 roku; później odnaleziono 339 mieszkańców w RFN i 171 w NRD. Straty: 34 poległych, 11 zmarłych cywilów, 114 zaginionych. W szkole w Kozach uczyli Paul Witt, Eckerlein i Werner Conrad.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Ernst Müller datuje kościół pomocniczy w Kozinie na 1744 rok, a Karl-Heinz Pagel budowę tamtejszej kaplicy — na lata 1733–1734.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Kozy (województwo pomorskie) — cmentarz wiejski, FotoExploracje; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Mickrow, s. 504–505; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; Jan Wild, „Mikorowo, Kozy i Kozin — parafia ewangelicka i jej kościoły”, 1/2025; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Kose; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 950–951.