Krąg — cmentarz ewangelicki

Krąg, po niemiecku Krangen, to wieś kociewska w dzisiejszej gminie Starogard Gdański. Do 1920 roku leżała w powiecie starogardzkim (Kreis Preußisch Stargard), w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie, i była ośrodkiem majątku ziemskiego. W Krągu po dworze został pałac z 1854 roku i podworski park. Wieś jest gniazdem licznej niegdyś rodziny szlacheckiej Kręckich, którzy trzymali ją za czasów polskich. Ewangelicy mieszkający w Krągu należeli do parafii w Starogardzie, gdzie Krąg figurował wśród miejscowości szkolnych.

W 1772 roku Krąg z Grabowcem należał dożywotnio do pani von Osten-Sacken, a jej spadkobiercą był syn von Wallrabe; oboje byli ewangelikami, tak jak mieszkańcy. Według pruskich ksiąg hipotecznych majątek Krąg z folwarkiem Grabowiec należał do Matthiasa von Wallrabena, a po nim do jego syna Philippa, który spłacił siostry zamężne za von Puttkamerem, von Rüdigerem i Bonhorstem; w wykazie wasali z lat 1774–1775 Philipp von Walleraben, 43-letni porucznik w stanie spoczynku, figuruje jako współwłaściciel z rodzeństwem, mieszkający w Krągu razem ze szwagrem Johannem Eduardem von Rüdigerem. Od 1779 roku dobra należały do Ludwiga Ferdinanda von Tiedemanna, od 1783 roku do doktora Johanna Gottloba Matthiasa i jego żony Adelgundy Constantii z domu Paleske, a od 1794 roku do Franciszka Gotartowskiego.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 75 mieszkańców: 25 luteranów i 50 katolików, oraz parafię luterańską w Starogardzie. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Krangen jako majątek rycerski z 26 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 273, w tym 70 ewangelików i 203 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Starogardzie Gdańskim; katolicy — do parafii w Kokoszkowach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom IV, lata osiemdziesiąte dziewiętnastego wieku) podaje 70 ewangelików i 203 katolików w 26 domach, a parafię katolicką wskazuje w Kokoszkach. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku (Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen) podaje: na 264 mieszkańców 98 ewangelików i 166 katolików; parafię ewangelicką wskazuje w miejscowości Preußisch Stargard.

Mężczyzn było wtedy 130, kobiet 134; innych chrześcijan ani Żydów spis nie wykazał. W Słowniku hasło opisuje dobra wraz z Grabowcem i młynem Kreskim, a wiersz spisu z 1885 roku — jednostkę Krangen.

Cmentarz ewangelicki, założony w drugiej połowie dziewiętnastego wieku, zamknięto w 1945 roku; najstarszy zachowany na nim nagrobek pochodzi z 1912 roku. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020–2023 opisuje go jako cmentarz „czytelny w terenie”, z zachowanymi nagrobkami, położony przy drodze, niedaleko rozwidlenia dróg. Wymienia go też wśród cmentarzy, na których w ostatnich latach prowadzono prace porządkowe; przed cmentarzem stoi tablica z krótką historią tego miejsca. We wsi stał ponadto kościół ewangelicki, wzniesiony w latach 1905–1907. „Berenter Kreisbote” z 2012 roku podaje lata 1906–1907 i pisze, że jest to kościół neogotycki, który stoi w parku.

Po 1945 roku przejęli go katolicy i użytkują do dziś jako kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny; wraz z zabudowaniami przykościelnymi (w wykazie rejestru: „ubikacje przykościelne”) wpisano go do rejestru zabytków pod numerem A-1674 dnia 23 września 1998 roku.

Prasa zachowała imiona dwóch tutejszych duchownych z czasów pruskich. „Königsberger Hartungsche Zeitung” odnotowała 29 lipca 1907 roku zapowiedzi pastora Waltera Großmanna z Krągu i Hedwig Wohlfarth. Berliński „Reichsbote” podał 19 kwietnia 1915 roku, że 23 marca tego roku zmarł pastor Konradt z Krągu, z diecezji starogardzkiej.

„Berenter Kreisbote” z 2012 roku pisze, że cmentarz uporządkowano w ramach programu odnowy wsi, ze środków gminy i przy udziale mieszkańców, i że zachował się na nim nagrobek Rudolfa Domrösego (1865–1929). 🟡 Najstarszy nagrobek pochodzi według tego pisma z 1889 roku (w opisie wyżej: z 1912).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 336 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 1401 dusz.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Krąg (województwo pomorskie) — Wikipedia; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IV, hasło Krąg; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Pr. Stargardt; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 60, nr 104; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gdański na lata 2020–2023, Starogard Gdański 2020, s. 63–65; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 250 (s. 9), nr 1175 (s. 72); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 209, pozycja 118; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 133; H. Schuch, „Nachweis über den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 30 (1892), s. 60; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; „Berenter Kreisbote” nr 16 (2012), s. 14; „Berenter Kreisbote” nr 16 (2012), s. 14; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 29 lipca 1907 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 19 kwietnia 1915 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).